Manual për vreshtarinë organike

Транскрипт

1 P FESR Regione Puglia Ministria e Bujqësisë dhe Ushqimit Unione Europea Università degli Studi di Bari CIHEAM/IAM-Bari Universiteti Bujqësor i Tiranës Manual për vreshtarinë organike Manuale di viticoltura biologica 1 Përgatiti për botim/ A cura di Damiano PETRUZZELLA, Arben MYRTA

2 Interreg III A. Itali- Shqipëri, Aksi III Mizura 3.1. Pika B Projekt i integruar për përhapjen dhe asistencën teknike në zbatimin e metodave të prodhimit organik (PAB) Interreg III A. Italia-Albania Asse III Misura 3.1. Azione B Progetto finalizzato integrato per la diffusione e assistenza tecnica all'implementazione di metodologie per la produzione di prodotti biologici (PAB) BORDI DREJTUES / COMITATO DI GARANZIA ANTONICELLI Matteo LACIRIGNOLA Cosimo METANI Sali MOLLA Arben NUZZACI Giorgio PEÇULI Velesin TENORE Luigi Departamenti i Bujqësisë, Rajoni i Puljas Assessorato all'agricoltura, Regione Puglia Instituti Agronomik Mesdhetar i Barit Istituto Agronomico Mediterraneo di Bari Ministria e Bujqësisë dhe Ushqimit, Tiranë Ministero dell'agricoltura e dell'alimentazione, Tirana Ministria e Bujqësisë dhe Ushqimit, Tiranë Ministero dell'agricoltura e dell'alimentazione, Tirana Universiteti i Barit Università degli Studi di Bari Universiteti Bujqësor i Tiranës Università Agricola di Tirana Departamenti i Programeve, Rajoni i Puljas Assessorato per la Programmazione, Regione Puglia GRUPI SHKENCOR / NETWORK SCIENTIFICO BALLIU Klodiana CASTELLANO Vincenzo CENTEMERO Massimo CICCARESE Franco ÇUKO Luljeta DURAJ Natasha Ministria e Bujqësisë dhe Ushqimit, Tiranë Ministero dell'agricoltura e dell'alimentazione, Tirana Provinca e Leçes Provincia di Lecce Shkolla Bujqësore, Parco di Monza Scuola Agraria del Parco di Monza Universiteti i Barit Università degli Studi di Bari Ministria e Bujqësisë dhe Ushqimit, Tiranë Ministero dell'agricoltura e dell'alimentazione, Tirana Universiteti Bujqësor i Tiranës Università Agricola di Tirana 3

3 ISUFI Enver GUARIO Antonio KOPALI Albert MIANO Teodoro MYRTA Arben PANAJOTI Dhimitër PAPAMIHALI Dhimitër SHAHINI Shpendi SHIMA Xhevat TAHIRAJ Niazi Shoqata e Bujqësisë Organike, Tiranë Associazione Agricoltura Biologica, Tirana Rajoni i Puljas, Shërbimi i Mbrojtjes së Bimëve Regione Puglia, Osservatorio Malattie delle Piante, Bari Universiteti Bujqësor i Tiranës Università Agricola di Tirana Universiteti i Barit Università degli Studi di Bari Instituti Agronomik Mesdhetar i Barit Istituto Agronomico Mediterraneo di Bari Instituti i Pemëtarisë, Vlorë Istituto di Arboricoltura, Valona Shoqata RIRAS, Korçë Associazione RIRAS, Korça Instituti i Mbrojtjes së Bimëve, Durrës Istituto di Protezione delle Piante, Durazzo Instituti i Perimeve dhe Patates, Tiranë Istituto delle piante Ortive e della Patata, Tirana Ministria e Bujqësisë dhe Ushqimit, Tiranë Ministero dell'agricoltura e dell'alimentazione, Tirana GRUPI I KOORDINIMIT / COORDINAMENTO TECNICO - GESTIONALE DE CASTRO Fabrizio PETRUZZELLA Damiano RAELI Maurizio TARELLI Irfan Instituti Agronomik Mesdhetar i Barit Istituto Agronomico Mediterraneo di Bari Instituti Agronomik Mesdhetar i Barit Istituto Agronomico Mediterraneo di Bari Instituti Agronomik Mesdhetar i Barit Istituto Agronomico Mediterraneo di Bari Ministria e Bujqësisë dhe Ushqimit, Tiranë Ministero dell'agricoltura e dell'alimentazione, Tirana 4

4 TREGUESI I LËNDËS faqe Parathënie T. Dishnica, M. Antonicelli 9 Hyrje C. Lacirignola 11 Prodhimi i rrushit në Shqipëri dhe në rajonin e Puljas (Itali) I. Tarelli, H. Hyka, V. Simeone 13 Problemet kryesore fitosanitare në vresht në Shqipëri Sh. Shahini, S. Varaku, N. Duraj 29 Udhëzues për vreshtarinë organike V. Simeone, A. Guario, Sh. Shahini 37 INDICE pag. Prefazione T. Dishnica, M. Antonicelli 79 Introduzione C. Lacirignola 81 Una breve panoramica sulla produzione dell'uva in Albania ed in Puglia I. Tarelli, H. Hyka, V. Simeone 83 Le avversità principali della vite in Albania Sh. Shahini, S. Varaku, N. Duraj 99 Linee guida sulla viticoltura biologica V. Simeone, A. Guario, Sh. Shahini 107 Pjesmarrësit në takim / Partecipanti all incontro 149 5

5 Manual për * vreshtarinë organike * Ky manual është përgatitur me prezantimet e Takimit të Parë Demostrativ për Bujqësinë Organike, të mbajtur më 2 Mars 2005 në Institutin e Mbrojtjes së Bimëve, Durrës

6 Parathënie Botimi i serisë së manualeve teknike për bujqësinë organike bëhet në kuadër të Projektit të integruar për përhapjen dhe asistencën teknike në zbatimin e metodave të prodhimit organik (PAB), i zbatuar nga Instituti Agronomik Mesdhetar i Barit (CIHEAM/IAM-Bari) për llogari të Rajonit të Puljas dhe i financuar nga Programi Interreg IIIA Itali-Shqipëri. Ky është bashkëpunimi i dytë i IAM-Barit në fushën e bujqësisë organike pas eksperiencës së parë në Programin Interreg II Itali- Shqipëri, në mbështetje të këtij sektori në Shqipëri dhe sidomos për përshtatjen e legjislacionit me atë europian. Projekti aktual PAB realizohet në bashkëpunim me disa partnerë shqiptarë dhe italianë. Ky projekt ka rëndësi për ekonominë shqiptare sepse zbatohet në bujqësi, dhe sidomos në sektorin e pemëtarisë dhe perimeve, që kontribojnë ndjeshëm në shkallë vendi për punësimin e njerëzve dhe rritjen e GDP. Drufrutorët dhe perimet kultivohen në të gjithë territorin shqiptar dhe për to egzistojnë shumë kultivarë vendi që pëlqehen nga tregu. Pulja është një zonë me tradita të lashta bujqësore dhe bashkëpunimi me të merr një rëndësi të veçantë, pasi vitet e fundit ka fitur një eksperiencë pozitive në fushën e bujqësisë organike, fushë në të cilën ky projekt do të japë një tjetër impuls zhvillimi. Veprimtaritë e projektit synojnë rritjen e bashkëpunimit shkencor italo-shqiptar, përmirësimin e shërbimeve dhe strukturave teknike në mbështetje të prodhimit organik, kualifikimin e punonjësve të sektorit shtetëror/privat për drejtimin e tij, dhe krijimin ose forcimin e institucioneve shtetërore/private në mbështetje të bujqësisë organike. Manual për vreshtarinë organike 9

7 Manualet e përgatitur në dy gjuhë përbëjnë një material shumë të dobishëm për fermerët, punonjësit e bujqësisë dhe në mënyrë të veçantë specialistët e shërbimit këshillimor, shqiptarë dhe italianë. Nga ana jonë, i shprehim mirënjohjen autorëve të botimit për punën e bërë. Tatjana Dishnica Drejtoria e Shkencës dhe Shërbimit Këshillimor-MBU, Tiranë Matteo Antonicelli Rajoni i Puljas, Departamenti i Bujqësisë, Bari, Itali 10 Manual për vreshtarinë organike

8 Hyrje Roli i Institutit Agronomik Mesdhetar të Barit (CIHEAM/IAM- Bari), në bashkëpunimin ndërmjet Rajonit të Puljas dhe Shqipërisë në bujqësi, është rritur së tepërmi me fillimin e projektit për prodhimin organik të Programit Interreg IIIA, vazhdim i projektit të mëparshëm të Interreg II. Me bashkëpunimin e ri synohet të konsolidohen rezultatet e arritura më parë dhe të përhapet më shumë metoda e prodhimit organik në drufrutorë dhe perime, në të dy anët e Adriatikut. IAM-Bari bashkëpunon me Shqipërinë që nga viti 1992, kur vendi u anëtarësua në organizatën Mesdhetare CIHEAM. Në fillim bashkëpunimi u përqëndrua në kualifikimin e personelit shqiptar në kurset pas-universitare një dhe dyvjeçare në Bari. Më pas, me ndihmën e ish studentëve dhe instituteve shkencore, u kalua në studimin e problemeve të veçanta të bujqësisë shqiptare dhe në përgatitjen dhe zbatimin e projekteve për zgjidhjen e tyre. Bashkëpunimi i IAM-Barit me Rajonin e Puljas është zhvilluar në mënyrë të veçantë në fushën e bujqësisë organike, dhe rezultatet e arritura kanë bërë që Pulja të jetë sot një nga rajonet italiane më të avancuara në këtë fushë. Për këtë arsye, bujqësia organike përbën edhe një nga fushat prioritare të zgjedhura nga Rajoni i Puljas për bashkëpunimin me Shqipërinë në kuadrin e Programit Interreg. IAM-Bari gjithmonë ka mobilizuar burimet njerëzore të dy vendeve duke kontribuar në përgatitjen e projekteve të përbashkëta dhe realizimin e tyre. Partnerët shqiptarë të projektit, në kuadrin e të cilit është përgatitur kjo seri manualesh teknike, janë: Ministria e Bujqësisë dhe e Ushqimit; Universiteti Bujqësor i Tiranës; Instituti i Manual për vreshtarinë organike 11

9 Pemëtarisë Vlorë; Instituti i Mbrojtjes së Bimëve, Durrës; Instituti i Perimeve dhe Patates, Tiranë; dhe Shoqata e Bujqësisë Organike. Nga institucionet italiane marrin pjesë: Rajoni i Puljas; Fakulteti i Bujqësisë i Universitetit të Barit dhe Shkolla Bujqësore, Parco di Monza. Nga ana ime dëshiroj të shpreh falenderimin e IAM-Barit për të gjithë ata që kontribojnë për forcimin e bashkëpunimit shkencor italo-shqiptar dhe për arritjen e objektivave të projektit në mbështetje të bujqësisë organike. Cosimo Lacirignola Drejtor i Institutit Agronomik Mesdhetar të Barit 12 Manual për vreshtarinë organike

10 PRODHIMI I RRUSHIT NË SHQIPËRI DHE NË RAJONIN E PULJAS (ITALI) Irfan Tarelli, Hamza Hyka, Vito Simeone 1 Ministria e Bujqësisë dhe e Ushqimit, Tiranë 2 Instituti Agronomik Mesdhetar i Barit, Itali

11 SITUATA NË SHQIPËRI* Kushtet mjaft të favorshme, si pozicioni gjeografik, me larmi klimash, mikroklimash, relievi e tokash, ndriçimi diellor i bollshëm, shuma e temperaturave aktive të mjaftueshme, rreshjet e bollshme në vjeshtë, dimër e pranverë që krijojnë rezerva ujore të mjaftueshme në tokë etj., kanë bërë që vreshtaria qysh në kohë të hershme të jetë një veprimtari bujqësore e rëndësishme në Shqipëri. Zhvillimi i vreshtarisë konsiderohet si një nga degët prioritare të zhvillimit të bujqësisë për të ardhmen. Vreshtaria është një biznes mjaft fitimprurës dhe investimet e bëra shlyhen jo më gjatë se për 7-9 vjet. Krahasuar me disa alternativa të tjera të ardhurat e realizuara për njësi sipërfaqe, sidomos në zonat kodrinore e malore, janë disa herë më të larta. Zhvillimi i vreshtarisë dhe i veprimtarive që lidhen me të, si përpunimi e tregtimi, përbën në shumë zona të vendit një nga rrugët më të mundshme, më të shpejta dhe të qëndrueshme për rritjen e nivelit të punësimit dhe të ardhurave të fermerëve, zbutjen e varfërisë dhe migrimit të popullsisë rurale. Aktualisht ka një kërkesë në rritje për rrush vendi. Kjo është e lidhur me furnizimin e mjaftueshëm të popullsisë me rrush tavoline të freskët, me verë dhe pije e nënprodukte të të tjera, por edhe me zhvillimin e turizmit. Përhapja, prodhimi dhe nevojat Sipërfaqja aktuale e mbjellë me vreshta ze rreth 1% e tokës bujqësore gjithësej (rreth 20m² vreshtë/frymë të popullsisë), shifër kjo disa herë më e vogël krahasuar me nivelet e vendeve fqinjë. *Materiali për vreshtarinë në Shqipëri është përgatitur bazuar në të dhënat e mara nga Drejtoria e Prodhimit Bimor dhe e Statistikës në Ministrinë e Bujqësisë dhe Ushqimit, Tiranë Manual për vreshtarinë organike 15

12 Sipërfaqja e vreshtarisë ka shënuar një rritje të ndjeshme në përiudhën , duke arritur në rreth 20 mijë ha. Por, ndryshimet politike, sociale dhe ekonomike, shpërbërja e kooperativave bujqësore, fermave shtetërore dhe privatizimi i tokës bujqësore që ndodhën më pas, u shoqëruan me copëzimin e shumë blloqeve dhe masiveve me vreshta, shumë prej të cilëve u dëmtuan e u thanë. Po kështu u prishën të gjitha strukturat e prodhimit të fidanave të hardhisë. Që nga viti 1995, ka filluar mbjellja e vreshtave të reja në kushtet e fermave të vogla familjare dhe vitet e fundit sipërfaqja po shtohet me rreth 500 ha çdo vit. Sipërfaqja totale në shkallë vendi në vitin 2003 arriti në 7180 ha. Ndër rrethet me sipërfaqe më të madhe dallohen Vlora, Elbasani, Fieri, Lushnja, Berati, Tirana, Korça etj. Në Tabelën 1 dhe 2, jepet një pamje për zhvillimin në vite të vreshtarisë si dhe të dhëna për sipërfaqen e prodhimin për çdo rreth të vendit. Prodhimi total i rrushit në vitin 2003 arriti në mbi 100 mijë ton, gjysma e tij nga vreshtat, ndërsa gjysma tjetër nga pjergullat (rreth 5 milion rrënjë). Në sajë të rritjes progresive të rendimentit, megjithëse me një sipërfaqe 2-3 herë më të vogël, prodhimi total i rushit është afër nivelit të para vitit '90. Aktualisht, prodhuesit tregtojnë rreth 25% e prodhimit te rrushit gjithsej, ndçrsa pjesa tjetër përdoret prej tyre për vetkonsum si rrush i freskët dhe për prodhimin e verës, rakisë etj., që përpunohen në kushte familjare. Megjithatë, sasia e prodhimit vendas është e pamjaftueshme në raport me nevojat dhe, për rrjedhojë, furnizimi i tregut me rrush tavoline dhe i industrisë përpunuese dominohet nga prodhimi i importuar. Sipas objektivave të Ministrisë së Bujqësisë dhe Ushqimit parashikohet që në vitin 2015 sipërfaqja e vreshtave të arrijë në 20 mijë ha, nga të cilat 16 mijë ha me rrush për verë. Në totalin e tokës bujqësore, mbi 100 mijë ha në zonat kodrinore e malore kanë pjerrësi të lehtë, thellësi optimale të 16 Manual për vreshtarinë organike

13 shtresës së punueshme, përshkueshmëri të mirë, përberje mekanike të përshtatshme e kundrejtim të favorshëm dhe, një pjesë e mirë e tyre mund të zihen me vreshta. Struktura varietore dhe sigurimi i materialit mbjellës Struktura varietore aktuale e vreshtave konsiderohet e papërshtatshme. Rreth 90 % e vreshtave ekzistuese janë të mbjella me varietete për prodhim vere, nga të cilat 60% për verëra të kuqe dhe 40 % për verëra të bardha, ndërkohë që kërkesa nga industria është mjaft më e madhe për varietete për verë të kuqe. Struktura varietore e verërave të kuqe dominohet nga "Sheshi i zi" me 57%, ndërsa ajo e verërave të bardha nga "Sheshi i bardhë" me rreth 67%. Të dy këta varietete autoktone të njohur për prodhimin e verërave të konsumit masiv, së bashku përbëjnë rreth 49% të vreshtave të vendit. Ndërsa varietetet për verë cilësore (të kuqe dhe të bardhë) zenë rreth % të strukturës. Përveç dy varieteteve të mësipërm si autoktonë mund të përmendim edhe Kallmetin, Vloshin etj., ndërsa varietetet dominues me origjinë të huaj përfaqësohen nga Kaberne, Muskat i bardhë, Merlot etj. Tek varietetet e rrushit për tavolinë vlen të përmenden Perla, Afuzali, Italia, Muskat i Adës, Muskat Hamburgu etj. Rreth gjysma e prodhimit të rushit vjen nga pjergullat ku dominon "Çeleku", por të përhapur janë dhe disa popullata të tjera. Në Shqipëri gjendet një germoplazmë me varietete, ekotipe e popullata lokale mjaft e pasur. Dikur si bazë e vreshtarisë janë konsideruar varietete të tillë si Shesh i zi, Shesh i bardhë, Vlosh, Kallmet, Debinë e zezë, Debinë e bardhë, Serini i zi, Serini i bardhë dhe Pulëz. Por, me vlerë të veçantë janë edhe ekotipet e popullatat si Japixhak, Sinanbel, rrushi i Cërrujës, rrushi Dedaj, Çelepyzum, rrush dhelpre, Tajka e kuqe, Tajka e Zhellimës, Kotekë e bardhë, Kotekë e zezë dhe mjaft të tjera. Manual për vreshtarinë organike 17

14 Parë në një vështrim perspektiv, duhet nënvizuar se nëpërmjet përzgjedhjes e përmirësimit të tyre mund të krijohen klone me tipare gjenetike të qëndrueshme, të pastër nga ana fitosanitare dhe me tregues të lartë prodhimi sasiorë e cilësorë. Po kështu, një numër i madh varietetesh të huaj të futur prej disa dekadash në Shqipëri, janë përshtatur mirë dhe u njihen cilësitë dhe karakteristikat e tyre. Të tillë janë varietetet e njohura për verë si Kabernet Souvignon, Merlot, Pino e zezë, Saperavi, Barbera, Syrah, Riesling, Tokai, Pino gri, Aligote etj si dhe shumë varietete për rrush tavoline. Mjaft të njohura konsiderohen tashmë edhe disa nënshartesa si Kober 5BB, Rupestris Du Lot, 41 B, Teleki 8b, SO 4, 140 Ru, 110 R, 1103 P etj. Plotësimi i nevojave për material mbjellës realizohet nga importi nga vendet fqinje dhe prodhimi vendas. Për mbjelljen e 500 ha në vit, nevojiten reth 2 milion fidanë të shartuar dhe nga fidanishtet vendase plotësohen rreth 25% e kësaj sasie. Sipas të dhënave të vitit 2002, numri i fidanishteve në shkallë vendi është 39, nga të cilët 13 kanë një kapacitet prodhues nga mijë fidana në vit. Po kështu deri tani janë mbjellë mbi 25 ha vreshta mëmë antifilokserike. Vrojtime dhe të dhëna të shumta çojnë në konkluzionin se aktualisht fidanat e prodhuar në vend, por edhe ata të importuar nuk i përgjigjen nevojave dhe kërkesave në drejtim të cilësisë dhe llojshmërisë. Disa nga pengesat dhe mundësitë për zhvillimin e mëtejshëm të vreshtarisë Gjatë 4 viteve të fundit, vlerësohet se për ngritjen e vreshtave të reja janë investuar rreth 40 milion USD, kryesisht me mjetet financiare të vetë familjeve fermere. Një ndihmë të veçantë në ecurinë e zhvillimit të vreshtarisë kanë dhënë edhe disa donatorë, 18 Manual për vreshtarinë organike

15 fondacione apo shoqata joqeveritare, nga të cilat mund të përmendim: Projektin e realizuar nga IAM-Bari, me financim të qeverisë italiane, për prodhimin e materialit mbjellës të çertifikuar, mbështetjen e dhënë nga IFAD-2 dhe Agjencia për Zhvillimin e Zonave Malore, LVIA me qendër në Shkodër, Fondacioni "Për të ardhmen", Projekti i Shërbimeve Bujqësore (financim i Bankës Botërore) etj. Megjithatë, nevojat për financime për krediditimin e shtimit të sipërfaqes së vreshtave, modernizimin e industrisë së verës etj., janë mjaft të mëdha. Krahas investimeve të reja për rritjen e kapacitetit prodhues dhe cilësisë së fidanishteve në vend, ngritja e vreshtave mëmë për sigurimin e mbi e nënshartesave, do të rritë sigurinë e materialit gjenetik dhe garancitë fitosanitare. Iniciativat private lipset të mbështeten me programe të plota për mbështetjen e fidanishteve profesionale për prodhimin e çertifikuar të fidanave me strukture varietore të orientuar kryesisht drejt verërave cilësore. Ndërkohë është e domosdoshme që nga strukturat përkatëse shtetërore të fuqizohet kontrolli për prodhimin dhe tregtimin e fidanave, por edhe për kontigjentet që importohen. Pjesë e programeve mbështetëse duhet të jenë gjithashtu, rikonstruksionet, rimbjelljet, teknikat e reja të mbjelljes dhe kultivimit etj. Kualifikimi i specialistëve dhe vreshtarëve është një aspekt tjetër i rendësishmëm që lidhet drejtpërdrejt me zhvillimin e këtij sektori. Pamvarësisht nga përpjekjet e bëra deri tani nëpërmjet trajnimeve, implementimit të kërkimeve në fermë dhe përhapjes së e rezultateteve të tyre, organizimit të aktiviteteve të ndryshme të ekstensioni etj, ende ka një boshllëk të ndjeshëm në ofrimin e njohurive, të informacionit dhe transferimin e teknologjive të reja etj. Në mjaft raste, vreshtat e reja mbillen në terrene të pastudiuar e Manual për vreshtarinë organike 19

16 të papërshtatshëm, pa projekte teknike, çka shoqërohet me gabime që çvleftësojnë në një masë të ndjeshme investimet e kryera. Po kështu, vërehen diferenca të mëdha midis fermerëve përsa i përket nivelit të teknologjisë që zbatojnë. Grupet e prodhuesve apo shoqatat e vreshtarëve janë në fillimet e tyre, çka e bën të vështirë rritjen e mekanizimit, marketingun e prodhimit, sigurimin e informacionit etj. Megjithëse, rendimenti i rrushit ka pësuar një rritje të konsiderueshme në vitet e fundit, ende ka rezerva të mëdha krahasuar me mundësistë dhe kapacitetin prodhues të vreshtave. Krijimi i një fondacioni publiko privat që ofron shërbime këshillimore për fermerët komercialë (përfshirë vreshtarët), përfshirja e specialistëve të frutikulturës në strukturën e Drejtorive Rajonale të Bujqësisë dhe Ushqimit janë masa në drejtimin e duhur, megjithatë një program specifik për kualifikimin e ekstensionistëve, vreshtarëve dhe prodhuesve të verës është më se i nevojshëm Në kuadrin e një strategjie për zhvillimin e vreshtarisë dhe prodhimit të verës të hartuar me ndihmën e GTZ-së, Ministria e Bujqësisë dhe Ushqimit po punon për krijimin e kadastrës së vreshtave dhe të verës, e cila do të shërbejë për implementimin hap pas hapi të politikave zhvillimore të drejtuara. Po kështy lypset të bëhen përmirësime dhe plotësime në kuadrin ligjor ekzistues. Tabela 1. Sipërfaqja, rendimenti dhe prodhimi i vreshtave në vite në Shqipëri TREGUESIT Sipërfaqja e vreshtave gjithsej (ha) Në prodhim (ha) Rendimenti (t/ha) Prodhimi (000 t) ,8 20 Manual për vreshtarinë organike

17 Tabela 2. Sipërfaqja dhe prodhimi i vreshtave dhe pjergullave sipas rretheve (2003) Nr RRETHET SIP. TOTALE (ha) Totali në shkallë vendi VRESHTA PJERGULLA SIP. NË PRODHIM (ha) REND. Kv/ha NR. TOTAL (000 rr.) NR. NË PRODHIM (000 rr.) REND. Kg/rr Berat Bulqizë Delvinë Devoll Dibër Durrës Elbasan Fier Gramsh Gjirokastër Has Kavajë Kolonjë Korçë Krujë Kuçovë Kukës Laç PRODHIMI I RRUSHIT GJITHSEJ (ton) Manual për vreshtarinë organike 21

18 (Tabela 2. vazhdon) Nr RRETHET SIP. TOTALE (ha) Totali në shkallë vendi VRESHTA PJERGULLA SIP. NË PRODHIM (ha) REND. Kv/ha NR. TOTAL (000 rr.) NR. NË PRODHIM (000 rr.) REND. Kg/rr PRODHIMI I RRUSHIT GJITHSEJ (ton) Lezhë Librazhd Lushnjë M. Madhe Mallakastër Mat Mirditë Peqin Përmet Pogradec Pukë Sarandë Skrapar Shkodër Tepelenë Tiranë Tropojë Vlorë Prodhimi nga vreshtat: ton Prodhimi nga pjergullat: ton 22 Manual për vreshtarinë organike

19 SITUATA NË PULJA Sipërfaqja e mbjellë në Itali me rrush për verë është rreth ha. Sipërfaqja në rajonin e Puljas është ha, ose 14% e sipërfaqes kombëtare. Përsa i përket sasisë së prodhuar, Pulja zen vendin e dytë në Itali me 15% të prodhimit në shkallë vendi. Vreshtaria në rajon ka kaluar 50 vjetët e fundit një rinovim dhe rishpërndarje të kulturës, po të shikohen shifrat në vite (Tabela 3). Kultivimi i hardhisë ka mbetur pothuaj konstant gjatë 20 vjetëve, nga ha në 1942 në ha në Më pas, vrehet një rënie e sipërfaqes së mbjellë, ku në 1971 arriti në ha, zbriti akoma në 1982 me ha, deri në pikun minimal të vitit 1991 me ha. Të dhënat e mësipërme provojnë rënien e vazhdueshme të sipërfaqes së kultivuar me vreshta, që është pakësuar me ha. Tabela 3. Sipërfaqja e mbjellë me rrush në Pulja ( ) VITI Sipërfaqja (ha) Të dhënat e viteve të fundit janë pothuaj të njejta me ato të fillimit të viteve '90 (Tabela 4). Manual për vreshtarinë organike 23

20 Tabela 4. Sipërfaqja dhe prodhimi i vreshtave në Pulje i ndarë në provinca (2000) PROVINCA VARIETETE PËR TAVOLINË SIP. PËRGJITHSHME (ha) PRODHIMI (kv) VARIETETE PËR VERË SIP. PËRGJITHSHME (ha) PRODHIMI (kv) Bari Brindizi Foxhia Leçe Taranto PULJA Vitikultura në Pulje është e shpërndarë pothuaj uniformisht në të pesë provincat e saj, por egzistojnë ndryshime në format e kultivimit të hardhisë. Në provincën e Foxhias, gjejmë formën e tendës, në provincën e Barit, atë të spalierës, në zonën e Brindizit dhe Leçes mbizotëron forma e ulët e kultivimit e adoptuar në spalierë, ndërsa në provincën e Tarantos egzistojnë së bashku tenda dhe forma e ulët e adoptuar në spalierë. Forma e ulët tradicionale (alberello) gjindet e përhapur në një zonë të kufizuar në luginën Valle d'itria (BA). Agroteknika e përdorur dhe tipi i prodhimit të marrë janë të shumëllojshëm në varësi të formës së mbajtjes së hardhisë. Vreshtaria organike në pulja Në të gjitha vendet europiane, duke filluar nga vitet 90, bujqësia organike pati një zhvillim të shpejtë. Në bazë të të dhënave të Insitutit zvicerian Forschungsinstitut fur biologischen Landbau (FiBL), në Europë më shumë se 5,4 milion ha janë të kultivuar me metodën organike, në ferma në 25 vende të Bashkimit Europian. Bujqësia organike në fund të 2003, zinte 3,3% të sipërfaqeve të mbjella dhe përfaqsonte 3,2% të fermave bujqësore. Aktualisht ritmet e rritjes të këtij sektori janë 24 Manual për vreshtarinë organike

21 ngadalësuar. Në vitin e fundit, ngadalësimi i këtij ritmi lidhet kryesisht me hyrjen e shteteve të reja në Bashkimin Europian, edhe pse në Francë dhe Spanjë ky sektor është gjithmonë në rritje. Italia, edhe pse është vendi me sipërfaqen më të madhe të kultivuar me metodën organike dhe numrin më të lartë të fermave bujqësore organike, nga të dhënat e fundit të Ministrisë së Politikve Bujqësore dhe Pyjore (MiPAF) rezulton që, pas një periudhe të një rritjeje të shpejtë dhe entuziazmit fillestar, duke filluar nga viti 2001 pati një ulje të sipërfaqeve bujqësore të mbjella me metodën organike. Në mënyrë të veçantë, përsa i përket vreshtarisë, ky tregues është më i lartë në qoftë se krahasohet me mesataren e kulturave të tjera. Nga të dhënat e MiPAF, në krahasim me vitin e kaluar, vihet re një ulje e numrit të prodhuesve, një rënie e lehtë e numrit të përpunuesve, ndërsa është në rritje numri i importuesve. Nga të dhënat e fundit për rajonin e Puljas, në 2002, vihet re një rënie e dukshme, si e numrit të përgjithshëm të fermerëve të çertifikuar (-14,9%) ashtu edhe e sipërfaqes së kultivuar me metodën e prodhimit organik (-16,8%). Tendenca negative ka prekur kryesisht fermat organike prodhuese (-16,95%) dhe ato në konvertim (-58,3%). Ndërsa nga ana tjetër është në rritje numri i ndërmarjeve të përpunimit (ferma prodhuese dhe ndërmarje përpunuese dhe ato vetëm përpunuese) të cilat, në nivel rajonal, kanë një rritje rreth 10%. Përsa i takon zënies së sipërfaqes së kultivuar në nivel rajonal, në 2002, vreshtaria zinte 3% të saj (Tabela 5). Tabella 5. Prodhimi organik në Pulja (2002)* KULTURA TOTALI (ha) TOTALI (%) BARI (%) BRINDISI (%) FOXHIA (%) *Marrë nga: P. Pugliese. L'Agricoltura biologica in Puglia, 2004 LEÇ E (%) TARANTO (%) Hardhia ,0 33,3 19,2 16,9 8,7 22 Manual për vreshtarinë organike 25

22 Të shumta janë kultivarët në të cilët përfshihen ato të rajonit si Primitivo, Verdeka, i Bardhi i Alessanos, kultivarët italianë si Sangiovese dhe Montepulciano ose kultivarë të përhapur në shkallë ndërkombëtare si Kabernet Sauvignon ose Chardone. Varieteti i rrushit për tavolinë që kultivohet më tepër është Italia, më pas vijnë varietetet që mbillen në sipërfaqe më të vogla si Michele Palieri, Viktoria dhe Red Globe. Në territorin e Puljas pjesa më e madhe e varieteteve kultivohen në fermat që prodhojnë me metodën konvencionale. Megjithëse prodhojnë rrush me cilësi të lartë, shpesh janë shumë të ndjeshme ndaj parazitëve dhe patogjenëve dhe për këtë arsye janë më pak të përshtatshëm për prodhimin organik në rast se do ti krahasojmë me varietetet më tradicionale të vendit që përshtaten më mirë. Kultivarët e vendit, të cilët konsiderohen si më të përshtatshëm për kushtet klimatike dhe pedologjike specifike të zonës janë më shumë të kultivuar në fermat organike në krahasim me ato konvencionale. Një shembull i mirë është kultivari Primitivo. Fermat organike, në shumicën e rasteve, e kanë origjinën nga fermat konvencionale pas një periudhe konvertimi. Fakti që një pjesë e sipërfaqes së mbjellë me metodën organike rezulton e kohëve të fundit, tregon që ekziston një prirje për të investuar në prodhimin organik. Tregu dhe cilësia e verërave drejtojnë fermerët në zgjedhjen e kultivarëve, edhe pse ata marrin në konsideratë përshtatshmërinë e kultivarit me metodën organike dhe zonën e kultivimit. Aktualisht në Pulje cilësia është prioritare ndaj sasisë në prodhimin e rrushit, por mbetet akoma për të përmirësuar menaxhimin e vreshtave sidomos nëpërmjet krasitjes së gjelbër dhe në veçanti rrallimit të veshulave. Lidhur me problemet fitosanitare, vreshtat që kultivohen me metodën biologjike në Pulje preken në mënyrë të vazhdueshme 26 Manual për vreshtarinë organike

23 nga hiri, ndërsa në varësi të kushteve klimatike edhe vrugu dhe kalbëzimi gri mund të përbëjnë rrezik për prodhimin. Tenja është dëmtuesi kryesor i hardhisë. Mbrojtja e hardhisë nga vrugu bëhet me preparatet e bakrit. Formulimi i bakrit më të përdorur është oksikloruri i tij i ndjekur nga hidroksidi dhe sulfatet e bakrit në formën e lëndës bordoleze kryesisht nga fundi i sezonit. Rregulla e tre dhjetave ose fenofaza e zhvillimit të hardhisë shërbejnë për të filluar trajtimet kimike. Një pjesë e mirë e fermave organike akoma përdor metodën kalendarike të trajtimeve pa marrë parasysh parashikimin e kohës dhe kushtet që favorizojnë sëmundjet. Shumica e fermave që kultivojnë hardhinë me metodën organike janë prodhuese të verës së tyre. Vështirësitë e mëdha për prodhimin e verës në Pulje lidhen me mungesën e strukturave të përshtatëshme për prodhimin e verës me dimensione të mëdha për të qënë konkuruese në tregun e verës. Nuk janë të rralla rastet kur rrushi i prodhuar e metodën organike transformohet në verë në kantinat konvencionale. Nëse dëshirojmë ti japim një imput të fuqishëm zhvillimit të këtij sektori, në fillim duhet të hartohet një strategji marketingu dhe promovimi për prodhimin e rrushit organik e shoqëruar me legjislacionin përkatës që aktualisht mungon. Manual për vreshtarinë organike 27

24 PROBLEMET KRYESORE FITOSANITARE NË VRESHT NË SHQIPËRI Shpendi Shahini, Skëndër Varaku, Natasha Duraj 1 Instituti i Mbrojtjes së Bimëve, Durrës 2 Universiteti Bujqësor i Tiranës

25 Hyrje Hardhia është bimë me rëndësi të madhe për ekonominë tonë, pasi mbillet kudo dhe jep prodhime të bollshme. Në kushtet e sotme ku vreshtat janë me blloqe të vogla mbrojtja e tyre nga sëmundjet dhe dëmtuesit është masë e rëndësishme për rritjen e prodhimit në sasi e cilësi. Kontrolli i sëmundjeve dhe dëmtuesve të kësaj kulture ndikon direkt në rritjen e të ardhura të familjeve fermere. Në kushtet aktuale të vendit tonë fermat bujqësore kanë në dispozicion një sipërfaqe të kufizuar toke, gjë e cila jep mundësi për të patur ekosisteme të caktuara, të përsëritura të cilat mbartin me vete edhe parazitë specifikë. Gradualisht densisteti i popullatave tenton të rritet dhe ndërhyrja është e pashmngshme. Njohja identifikimi dhe monitorimi në kohë mbart impakte pozitive në ruajtjen e prodhimit të hardhisë. Mbrojtja e hardhisë ashtu si edhe për kulturat e tjera bujqësore, për kushtet e vendit tonë ka kaluar nëpërmjet disa etapave në kohë, që jepen në Tabelën 1. Tabela 1. Etapat e mbrojtjes së hardhisë PERIUDHA ELEMENTË TEKNIKË Trajtimi et kimike kalendarike, të pambështetura, në kriteret bioekologjike gjatë kësaj etape përdorimi i tepruar i preparateve klororganik, fosfororganik e arsenitet. Në këtë periudhë nuk inplementoheshin programet e veçanta të mbrojtjes së hardhisë për të mënjanuar demet nga sëmundjet dhe dëmtuesit Vazhdon realizimi i trajtimeve kimike kalendarike, por fillon dhe aplikimi i elementeve të luftës së drejtuar, mbi këtë bazë shfrytëzohen fenologjia e bimës si dhe aspektet të biologjisë së parazitëve për të realizuar ndërhyrjen për kontrollin e sëmundjeve dhe dëmtuesve. Vazhdon përdorimi i preparateve me gamë të gjërë veprimi si klororganik dhe fosfororganik Elementët e luftës së drejtuar zgjerohen më tëpër, bëhet e mundur ndërhyrja kimike mbështetur mbi bazën e konceptit të kufirit kritik. Realizimi i trajtimeve kimike mbi bazën e konceptit të kufirit kritik bëri të mundur reduktimin e trajtimeve kimike në mbrojtjen e hardhisë nga patogjenët Në përgjithësi dominon lufta e drejtuar por në sajë të punës shkencore bëhet e mundur implementimi i elementeve të luftës së integruar. Prodhohet biopreparati Bacillus Thuriegiensis për kontrollin e larvave të rendit lepidoptera Zgjerimi i mbrojtjes së integruar, fillon implementimi i projekteve për mbrojtjen e integruar të kulturës së hardhisë Kontrolli i integruar dhe fillimi i mbrojtjes organike. Gjatë kësaj kohe implementohen projekte për kontrollin e integruar në kulturën e hardhisë si dhe projekti i integruar për përhapjen dhe asistencën teknike për zbatimin e metodave të prodhimit organik. Manual për vreshtarinë organike 31

26 Tabela 2. Numri i trajtimeve për çdo ha në vresht e kultura të tjera bujqësore KULTURA BUJQËSORE TRAJTIMET KIMIKE KALENDARIKE PARA '80 PAS VITIT '80 LUFTA E DREJTUAR BAZUAR NË KUFIRIN KRITIK Hardhi Mollë Ullinj Domate, trangull Problemet fitosanitare dhe kontrolli i tyre Vrugu (Plasmopara viticola) Në kushtet klimatike të vendit tonë është një sëmundje e rrezikshme në kulturën e hardhisë, e cila në vite të veçanta, në sajë të parametrave ekoklimatikë të përshtatshëm dëmi i shkaktuar ka arritur në masën %. Jo vetëm kaq por ka sjellë pasoja të dukshme edhe për vitin pasardhës. Në vite me parametra klimatikë të favorshëm edhe pse i kushtohet rëndësi kontrollit të kësaj sëmundje, përsëri janë konstatuar dëme në masën deri 10 %. Kontrolli i vrugut mbështetet kryesisht në zbatimin e kompleksit të masave agroteknike, parambrojtëse dhe kurative me anë të cilave krijohen kushte jo të favorshme për përhapjen e sëmundjes. Ndër to përmendim rekomandimin që i bëhet fermerëve për ngritjen e vreshtave në vënde të ajrosura dhe të ekspozuar mirë nga dielli etj. Ndërhyrja kimike realizohet në sajë të sinjaleve që vijnë nga qendrat zonale të prognozës (me shfaqjen e njollës së parë të vajit). Masat kimike mbështeten kryesisht në përdorimin e fungicideve preventiv dhe kurativ. 32 Manual për vreshtarinë organike

27 Hiri (Uncinula necator) Sëmundje e cila në kushtet e vendit tonë është e përhapur kudo dhe e përvitshme, dhe në kushtet e favorshme, dëmi i shkaktuar arrin masën %. Kontrolli. Vrojtime të rregullta në llojet e rrushit të cilat janë shumë të prekshem nga ky patogjen. Vrojtimet realizohen në varietete Babrru dhe Zarraçin për të konstatuar shfaqjen e sëmundjes. Ndërhyrjet kimike realizohen pas evidentimit të shenjave të para. Rekomandohen trajtime të hershme si faktor i rëndësishëm në reduktimin e potencialeve primare infektuese. Kontrolli i hirit mbështetet në përdorimin e preparateve të narysh me kimike Kalbezimi gri (Botrytis cinerea) Sëmundje mjaft e përhapur në kushtet e vendit tonë. Shkakton dëme të konsiderueshme në vresht, sidomos për zonat e lagëta dhe të ngrohta. Më e rëndë dhe dëmprurëse është prekja e kokrrave sidomos në hardhi të mbyllura dhe jo të ajrosura. Realizimi i trajtimeve të hershme kimike masë e rëndësishme në reduktimin e sëmundjes gjatë ciklit vegjetativ. Gjithashtu fermereve i rekomandohet të realizohen trajtime para fazës së pjekjes dhe kur janë diktuar shenjat e para të sëmundjes. Preparatet më të përdorura janë si më poshtë: - Benomyl - Vinclozoline Sëmundjet virusale Sëmundjet më të rëndësishme të hardhisë që trasmetohen me shartim në Shqipëri janë: - Përdredhsja e gjetheve - Keqformimi infektiv Manual për vreshtarinë organike 33

28 - Rrudhosja e drurit - Zverdhjet nga fitoplazmat Përdorimi i materialit shumëzues të paster është masa kryesore e luftimit të sëmundjeve të trasmetuara me shartim. Këshillohet gjithashtu luftimi i vektorëve të sëmundjes (cikadet dhe breshkëzat) për zverdhjet nga fitoplazmat, përdredhsjen e gjethes dhe rrullosjen e drurit. Para mbjelljes së vreshtit duhet bërë analiza e tokës për nematodat (kryesisht Xiphinema index) vektore të keqformimit infektiv të hardhisë. Dëmtuesit e hardhisë Tenja e rrushit (Lobesia botrana) E përhapur kudo por sidomos në pjergulla. Dëme mjaft të konsiderueshme sidomos në kultivarët me cipë të butë e pjekje të mesme e të vone. Nga vëzhgimet e bëra rezulton se për kushtet e vendit tonë më e përhapur është tenja e vogël e rrushit L. botrana. Për kontrollin e tenjës së rrushit tashmë ndjekja e dinamikës së popullatës bëhet nëpërmjet ferromoneve seksual me qëllim për të evidentuar çeljet e para, maksimumin dhe përfundimin e çdo breznie. Në kushtet e vendit tonë tenja e rrushit arrin të përfundojë 3 brezni të plota. Kultivarët që preken më shumë janë: Sheshi i zi, Merlot, Afuzali, Italia, Muskat Hamburgu. Kontrolli i tenjës së rrushit, realizohet mbi bazën e ndërhyrjeve kimike, mbështetur mbi kufijtë kritikë të secilës brezni. Në kuadrin e projektit për përhapjen e asistencës teknike dhe për zbatimin e metodave të prodhimit organik bëhet i mundur kontrolli i tenjës së rrushit nëpërmjet përdorimit të biopreparatit Bacillus Thuriengiensis me varietetet Kurstaki dhe Aizawai. Monitorimi i tenjës së rrushit nëpërmjet ferromoneve seksuale krijon mundësinë tek fermeret për të ndjekur dinamikën e tenjës 34 Manual për vreshtarinë organike

29 së rrushit në zona ekoklimatike të ndryshme. Përdorimi i biopreparateve do të krijojë mundësinë jo vetëm për mbrojtjen nga tenja e rrushit por dhe rritjen e dinamikës së armiqve natyralë si element i rëndësishëm për të patur një mbështetje të qëndrueshme. Përdorimi i biopreparateve si dhe evidentimi i gjëndjes krijon mundësinë për hartimin e skemave efikase për mbrojtjen organike të vreshtit. Filoksera e hardhisë (Phylloxera vastatrix) Pas viteve '90 fermerë të veçantë realizuan mbjellje me copa të buta (pa nënshartesa antifilokserike, si rezultat i këtij fenomeni tashmë evidentohen vatra të filokserës të cilët kanë bërë të mundur dëmtime masive të vreshtave. Në raste të vëçanta është bërë e mundur dhe dëmtimi i gjithë vreshtit. Masat e kontrollit. I rekomandohen fermerëve të mbjellim fidana të shartuar me nënshartesa të qëndrueshme si Rupestris dy lot; Balandieri Riparia Kober 5 bb, e cila përbën një masë shumë të rëndësishme për garantimin e vreshtit dhe parandalimin e përhapjes së filokseres. Breshkëzat e hardhisë (Pulvinaria vitis) Janë të përhapura kudo që kultivohet hardhia në kushtet e vendit tonë. Konsiderohen dëmtues të rrezikshem pasi dëmet e shkaktuara prëj tyre kanë bërë të mundur mos zhvillimin normal të hardhive dhe kanë influencuar direkt në uljen e sasisë e cilësisë prodhimit. Brumbulli i gjelbërt i hardhisë (Anomala vitis L.) Ndodhet i përhapur kudo në vendin tonë por me densitet më Manual për vreshtarinë organike 35

30 të lartë në tokat e lehta ranore e lymore afër lumenjve. Në vite të veçanta arrin të dëmtojë të gjithë masën gjethore të hardhisë. Hundëgjati i vreshtit (Otiorrynchus.spp) Shkakton dëme të rënda sidomos në vreshta ku nuk kryhen shërbime agroteknike dhe spërkatje të nevojshme, shkakton dëmtimin masiv të sythave. Larvat e dëmtuesit shkaktojnë brejtje edhe në rrënjët e hardhisë. Hundëgjati përdredhës i gjetheve (Byctiscus betulae L.) Gjendet i përhapur kudo në vendin tonë. Dëmton sythat dhe më vonë brejtjen e tyre në formë vrimash dhe më vonë bishtin e gjetheve duke shkaktuar vyshkjen e tyre. Shkruesi i hardhisë (Bromus obscurus L.) I përhapur kryesisht në tokat e lehta ranore. Evidentohen dëme në formë vatrash. Dëmtime të rënda janë konstatuar në lastar, gjethe, vile e kokrra. Këpushat, Calepitrimerus vitis Nisur nga puna monitoruese evidentohet që kjo këpushë është gjerësisht e përhapur për kushtet e vendit tonë. Ajo çfarë është specifike pas viteve 90 si rezultat i trajtimeve të shpeshta që kryejnë fermerët me pyrethroid sintetik si dhe me ditiocarbomat u bë e mundur vrasja masive e armiqve natyralë (të këpushave fitoseide) e për pasojë ngritja e nivelit të popullatës së kësaj këpushe. Është evidentuar që në kushtet e vendit tonë, kultivarët më të prekur janë Shesh i zi, Kabërnet, Muskat i bardhë, Merlot. 36 Manual për vreshtarinë organike

31 UDHËZUES PËR VRESHTARINË ORGANIKE Vito Simeone, Antonio Guario, Shpendi Shahini 1 Instituti Agronomik Mesdhetar i Barit, Itali Rajoni i Puljas, Shërbimi i Mbrojtjes së Bimëve, Bari, Itali 3 Instituti i Mbrojtjes së Bimëve, Durrës 2

32 Metoda e prodhimit organik nuk lejon përdorimin e lëndëve kimike të sintezës. Kjo metodë lejon përdorimin e metodave jo agresive për mjedisin, duke mbrojtur brezat anësore me bimësi spontane, zonat e mbrojtura ose muret rrethues, ku organizmat e dobishëm gjejnë zakonisht strehim. Ky manual është përgatitur për fermat bujqësore organike që prodhojnë rrush për verë. Materiali i mëposhtëm nuk është përfundimtar, por duhet të rishikohet dhe zbatohet në bazë të eksperiencës së fituar në zona të caktuara. Tabela 1. Kriteret e zgjedhjes së kultivarëve në vreshtarinë organike PREFEROHET Me vegjetacion të ekuilibruar Me pjekje të hershme (cikël i shkurtër) KULTIVARI DUHET EVITUAR Me vegjetacion të dëndur Me pjekje të vonë (cikël i gjatë) ARSYEJA E ZGJEDHJES Mikroklima e duhur Shmang mirë sëmundjet dhe kushtet e vështira klimatike Me veshul të rrallë Kokrra me lëkurë të trashë Kultivarë të qëndrueshëm ndaj parazitëve të ndryshëm Përputhshmëri shartimi me nënshartes at më të zakonshme Me veshul të ngjeshur Kokrra me lëkurë të hollë Kultivarë të ndjeshëm ndaj parazitëve të ndryshëm Mospërputhshmëri shartimi me nënshartesat më të zakonshme Më pak probleme nga kalbëzimet apo sëmundje dhe dëmtues të tjerë; shpërndarja më e mirë e preparateve të lejuara Qëndrueshmëri më e lartë ndaj prekjeve parazitare Nevojë më e vogël për mbrojtjen e prodhimit Mundësi më e madhe përshtatje në toka të ndryshme Manual për vreshtarinë organike 39

33 Tabela 2. Lista e kultivarëve të huaj të përshtatshëm për prodhimin organik KULTIVARI VEGJETACIONI KOHA E PJEKJES VESHULI TRASHËSIA E LËKURËS SË KOKRRËS QËNDRUESHMËRIA NDAJ FAKTORËVE BIOTIKË DHE ABIOTIKË PËRPUTHSHMËRIA E SHARTIMIT Cabernet Sauvignon (i zi) I ekuilibruar Mesatare Mesatarisht - E trashë Mesatare Normale i ngjeshur Chardonnay (i bardhë) I ekuilibruar E hershme Mesatarisht i ngjeshur E hollë Mesatare E ulët me 420A dhe 34 EM, shumë e mirë me SO4 Montepulciano (i zi) I ekuilibruar Mesataree vonë - - Mesatarisht i ngjeshur E ngjeshur E mirë ndaj ngricave dhe kalbëzimeve E mirë Sangiovese (i zi) I dëndur Mesatare Mesatarisht i ngjeshur E ngjeshur E mirë ndaj zverdhjes së gjetheve, e ndjeshme ndaj kalbëzimit acid dhe kalbëzimit gri Shumë e mirë pothuajse me të gjitha nënshartesat me përjashtim të 140 Ru Manual për vreshtarinë organike

34 Tabela 3. Lista e kultivarëve të huaj që mund të përdoren në prodhimin organik KULTIVARI Pinot (i bardhë) Sauvignon (i bardhë) VEGJETACIONI I ekuilibruar I ekuilibruar KOHA E PJEKJES E hershme E hershme VESHULI Mesatarisht - i ngjeshur I ngjeshur TRASHËSIA E LËKURËS SË KOKRRËS E hollë E trashë QËNDRUESHMËRIA NDAJ FAKTORËVE BIOTIKË DHE ABIOTIKË E ndjeshme ndaj kalbëzimeve, këpushave dhe tenjës E ndjeshme ndaj kalbëzimit gri, vrugut, hirit dhe tenjës Malvasia del Chianti (i bardhë) I dëndur Mesatare e vonë I ngjeshur E trashë E ndjeshme ndaj hirit Merlot (i zi) I dëndur Mesatare e vonë Mesatarisht i ngjeshur Mesatare E ndjeshme ndaj vrugut dhe kalbëzimit gri Pinot (i zi) Riesling renano (i bardhë) I ekuilibruar E hershme Mesatarisht i ngjeshur E hollë E ndjeshme ndaj kalbëzimeve dhe tenjës I dëndur Mesatare e vonë I ngjeshur Mesatare E ndjeshme ndaj kalbëzimeve PËRPUTHSHMËRIA E SHARTIMIT E mirë me përjashtim të 420A E mirë me përjashtim të 420A E mirë E mirë me përjashtim të 420A E mirë, e ulët me 420A E mirë Manual për vreshtarinë organike 41

35 Tabela 4. Lista e kultivarëve shqiptarë të rrushit KULTIVARI VEGJETACIONI KOHA E PJEKJES VESHULI TRASHËSIA E LËKURËS SË KOKRRËS QËNDRUESHMËRIA NDAJ FAKTORËVE BIOTIKË DHE ABIOTIKË PËRPUTHSHMËRIA E SHARTIMIT Shesh i zi I dëndur Mesatare e vonë (mesi i shtatorit) Mesatarisht i ngjeshur E trashë Tolerancë e mirë ndaj vrugut, hirit dhe kalbëzimit gri E mirë Shesh i bardhë I dëndur Mesatare e vonë (mesi i shtatorit) Mesatarisht i ngjeshur E trashë Mesatare E mirë Vlosh Mesatar E vonë (fillimi i tetorit) Mesatar E hollë por e ngjeshur Tolerancë e mirë ndaj vrugut, hirit dhe kalbëzimit gri E mirë Kallmet Mesatar Mesatare (fillimi i shtatorit) I hapur Mesatare Tolerancë e mirë ndaj vrugut, hirit dhe e ndjeshme ndaj kalbëzimit gri E mirë Debina e Leskovikut Mesatar Mesatare e vonë (mesi i shtatorit) I ngjeshur E trashë Tolerancë ndaj tenjës E mirë Serina e bardhë Mesatar Mesatare e vonë (mesi i shtatorit) Mesatarisht i ngjeshur E trashë E mirë Kryqëzi I dëndur Mesatare e vonë (mesi i shtatorit) I hapur E hollë E mirë 42 Manual për vreshtarinë organike

36 Zgjedhja e nënshartesës ka një rëndësi të madhe në jetën e vreshtit. Karakteristika e përbashkët e të gjitha nënshartesave është qëndrueshmëria e tyre ndaj filokserës. Karakteristikat që i dallojnë nënshartesat ndërmjet tyre janë: fuqia dhe zhvillimi vegjetativ, qëndrueshmëria ndaj thatësirës, aftësia për tu përshtatur në toka më pak pjellore, qëndrueshmëria ndaj gëlqeres aktive, ndjeshmëria ndaj mungesës së elementëve ushqyes dhe lodhjes së tokës. Tabela 5. Karakteristikat e nënshartesave NËNSHARTESAT FUQIA QËNDRUESH MËRIA NDAJ THATËSIRËS QËNDRUESHMËRIA NDAJ GËLQERES AKTIVE % (TREGUESI I SHFAQJES SË ZVERDHJES) 140 Ru Shumë e fuqishme E lartë P. E fuqishme E lartë P. E fuqishme E lartë P. Shumë e fuqishme E lartë C. Mesatarisht e fuqishme 34 E.M. Mesatarisht e fuqishme Mesatare E ulët SO4 E fuqishme E vogël A E fuqishme Mesatare Kober 5 BB E fuqishme E ulët Për ngritjen e vreshtave të rinj duhet përdorur material shumëzues i çertifikuar për kultivarin dhe gjendjen fitosanitare që vjen nga fidanishte që prodhojnë me metodën organike. Para mbjelljes së vreshtit toka duhet të pushojë të paktën dy deri në tre vjet pas largimit të plotë të rrënjëve nga toka, për të shmangur mundësinë e përhapjes së nematodave vektorë të viruseve. Para se të rimbillet me vresht, duhet bërë analiza nematologjike e tokës për të shmangur praninë e nematodës Xiphinema index dhe një analizë fiziko-kimike për përcaktimin e Manual për vreshtarinë organike 43

37 elementëve ushqyes të saj, ndërsa për të zgjedhur nënshartesën duhet bërë matja e ph dhe e gëlqeres aktive. Punimi i thellë i tokës nuk duhet të bëhet më i thellë se 80 cm për të shmangur prurjen në sipërfaqe të shtresave të poshtme inerte, pa mikroorganizmat e dobishëm që kryejnë funksionet jetësore për rritjen e bimëve. Periudha më e mirë për këtë punim është, vera për tokat e rënda argjilore, dhe vjeshta për tokat limore ose ranore. Pas punimit të thellë bëhet piketimi i parcelës duke përcaktuar më parë distancat e mbjelljes dhe sistemin e mbajtjes së bimëve. Mbjellja e nënshartesave të rrënjëzuara ose të fidanave të shartuar mund të bëhet në fund të vjeshtës ose në fillim të pranverës. Bimët e mbjella në vjeshtë sigurojnë një lidhje të mirë me tokën dhe rrënjëzimi fillon më herët. Ky sistem është i përdorshëm për ato zona ku nuk kemi dimra të ashpër. Bimët që vijnë nga fidanishtja duhen të krasiten para mbjelljes së tyre, duke zvogëluar në pak cm gjatësinë e rrënjëve dhe duke lënë pak sythe në pjesën ajrore. Figura 1. Krasitja e fidanave para mbjelljes 44 Manual për vreshtarinë organike

38 Pas krasitjes duhet të përgatitet një përzierje argjile, plehu organik, hiri dhe ujë, në të cilën zhytet pjesa bazale e bimëve para mbjelljes. Kjo teknikë lehtëson zhvillimin e rrënjëve duke favorizuar një zënie më të mirë të fidanave. Figura 2. Momenti i mbjelljes së bimëve. Mjete që përdoren në mbjellje Mbjellja e hardhive bëhet me gropa të hapura me shat, me brazda të hapura me plug ose me fole që hapen me një mjet mekanik ku fidanat futen me anë të një piruni. Hardhitë e mbjella në gropa i rezistojnë thatësirës sepse gropat sigurojnë lagështinë e duhur duke përdorur më mirë ujin e tokës, dhe prodhojnë më shumë krahasuar me ato të mbjella në toka që i janë nënshtruar një punimi të thellë. Distancat më të përshtatëshme midis bimëve dhe forma e mbajtjes së vreshtit varen nga pjelloria e tokës dhe fuqia e bimëve. Në tokat më pjellore këshillohet forma e mbajtjes së hardhisë në kordon me shumë lastarë të shkurtër në të cilin bimët tentojnë në mënyrë të natyrshme të kufizojnë fuqinë e tyre. Në tokat më Manual për vreshtarinë organike 45

39 pak pjellore mund të përdoret sistemi Guyot. Drejtimi i rreshtave të bimëve duhet të jetë lindje-perëndim në mënyrë që të lehtësojë ndriçimin më të mirë të aparatit gjethor. Figura 3. Skema e krasitjes së një kordoni me shumë lastarë të shkurtër Figura 4. Skema e krasitjes së një forme Guyot 46 Manual për vreshtarinë organike

40 Nëse mbillet më parë nënshartesa, shartimi me syth bëhet në periudhën gusht-shtator dhe ai me kalem në shkurt-mars të vitit tjetër. Vitin e parë pas mbjelljes ndërhyhet me vaditje vetëm në momentet kur bimët kanë me të vërtetë nevojë, duke nxitur zhvillimin e rrënjëve në shtresat më të thella të tokës për të shfrytëzuar më mirë rezervat ujore të saj. Materialet që duhen të përdoren për mbështetjen e bimëve është mirë që të jenë shtylla druri, si gështenje, akacia, bredhi ose plepi, ku dy të parat janë më të qëndrueshëm. Për të rritur qëndrueshmërinë e tyre në fushë, ato duhet të zhyten paraprakisht në një solucion sulfat bakri 5-6%. Shtyllat e çimentos dhe ato me material hekuri të zinkuar rezistojnë më gjatë ose për një kohë të pakufizuar, por kanë një ndikim negativ në mjedis. Një nga operacionet që kryhet në vitet e para të zhvillimit të bimëve të hardhisë është eleminimi i rrënjëve sipërfaqsore për të shmangur lidhjen e tyre me tokën. Krasitja dimërore bëhet në dimër ndërsa ajo e gjelbër duke filluar nga pranvera, kjo e fundit plotëson atë dimërore. Krasitja e gjelbërt është shumë e rëndësishme për të ruajtur një raport ekuilibri midis fazës vegetative dhe asaj prodhuese të bimës, dhe për më tepër krijon kushte të disfavorshme për zhvillimin e kërpudhave dhe insekteve të dëmshëm. Ndër operacionet e krasitjes së gjelbërt, këputja e gjetheve është shumë e rëndësishme sepse largon një pjesë të gjetheve në afërsi të veshulave, pengon krijimin e zonave me lagështi dhe lejon depërtimin e rrezeve të diellit që përmirësojnë ngjyrimin e kokrrave të rrushit. Ndërhyrja fillon nga gjethet e vjetra bazale duke arritur në ato hijezuese, duke lënë 6-7 gjethet mbi veshulin e Manual për vreshtarinë organike 47

41 fundit. Një operacion tjetër është këputja e majave për të favorizuar zhvillimin e veshulave dhe për të rritur qëndrushmërinë ndaj thatësirës, sepse gjethet e majës konsumojnë shumë ujë. Periudha më e mirë për këputjen e majave është ajo pas lidhjes së kokrrave ose para vjeljes për kultivarët me zhvillim të rregullt. E kryer në periudha të tjera ajo mund të provokojë një ulje të peshës dhe të përqindjes së sheqerit në kokrra. Për të ajrosur veshulët largohen edhe degëzimet e lastarëve, operacion ky mjaf i këshilluar për hardhitë me zhvillim të fuqishëm. Së fundi, për kultivarë që prodhojnë shumë në dëm të cilësisë, largohet një numër veshulësh në fazën e ngjyrosjes së kokrrave. Ruajtja e pjellorisë së tokës në vreshtari kërkon një sistem shërbimesh kulturale që kryen shërbimet e tokës në varësi të karakteristikave klimatike, pedologjike dhe të kërkesave varietale. Objektivi kryesor është që të përdoren sa më pak lëndë ushqyese që nuk janë të fermës, duke garantuar gjithashtu nevojat e bimëve në fazat e ndryshme fenologjike. Pjelloria dhe veprimtaria biologjike e tokës duhen të ruhen dhe përmirësohen së pari me anë të kultivimit të bishtajoreve ose bimëve që kanë sistem rrënjor të thellë, ose përdorimit të plehut të stallës që vjen nga ferma biologjike ose përdorimit të lëndëve të tjera organike, të kompostuara ose jo. Në rast se konstatojmë se mungon një ose disa elementë ushqyes, lejohet dhënia e plehrave ndihmës të autorizuar me origjinë minerale dhe/ose organike (Shtojca1). Në fillim duhet të merren mostra dheu për analizën e tokës, për të përcaktuar karakteristikat e saj me anë të metodave kimikofizike. Nevojat ushqyese të hardhisë për të prodhuar kv/ha janë dhënë tek Tabela Manual për vreshtarinë organike

42 Tabela 6. Nevojat ushqyese të hardhisë ELEMENTI USHQYES SASIA (kg/l.a.) Azot Fosfor Kalium Magnez Përdorimi i mbulimit bimor në kultivimin organik të hardhisë mund të realizohet duke përdorur bimë barishtore me destinacion përmbysjen e plotë (kultivimi i bimëve si plehërimi i gjelbër) ose të pjesëshme të tyre (përmbysja e mbetjeve të bimëve të kultivuara). Mbulimi bimor kontribon në mbrojtjen e tokës nga erozioni, era, shiu dhe dielli. Nëpërmjet veprimit të rrënjëve, përmirësohet poroziteti i tokës duke rritur aftësinë ujë mbajtëse të saj. Për plehërimin e gjelbër këshillohet përdorimi i bimëve të ndryshme duke kombinuar apo plotësuar avantazhet e njëra tjetrës, p.sh. kombinimi i një bime bishtajore me rrënjë boshtore me një tjetër graminore me rrënjë të degëzuara, përmirëson pjellorinë e tokës nga pikëpamja kimike dhe strukturale. Tabela 7. Objektivat e plehërimit të gjelbër OBJEKTIVI KRYESOR Fiksimi i azotit Kthimi në formë organike i azotit të mbetur në tokë Shkrifja dhe ajrosja e tokës Mbulimi i shpejtë i tokës Kursimi i ujit Lufta kundër barërave të këqia Sigurimi i luleve për bletët në periudhën vjeshtë-dimër Prodhimi shtesë i foragjereve ZGJEDHJA E SPECIES / NDËRHYRJES Bishtajore Kryqore, Graminore Graminore, batha Kolza, Rrepa Sinapi Plehërimi i gjelbër vjeshtë- dimër Kryqore Tërfile, Sinapi i verdhë, batha Përzierje Graminore-Bishtajore Manual për vreshtarinë organike 49

43 Mbajtja e tokës me bar (pa punuar) është një metodë e menaxhimit të saj në të cilën vreshti mbahet me bar (i mbuluar) nga bimë spontane ose të kultivuara. Ky bashkëshoqërim mund të jetë i përhershëm ose i kufizuar në disa periudha të vitit dhe mund të shtrihet në të gjithë sipërfaqen e vreshtit ose në rrypa të saj, në rreshta ose midis rreshtave. Kjo metodë alternative e menaxhimit të tokës ruan strukturën, përmbajtjen e lëndës organike dhe në përgjithësi pjellorinë e tokës. Nëse përdoret me kriter, kjo metodë luan një rol të rëndësishëm në kompleksitetin e agro-ekosistemit, dhe si pasojë në ekuilibrimin e të gjithë fenomeneve kimike, fizike dhe biologjike që zhvillohen në të. Kjo metodë rekomandohet në vreshtarinë organike, por përdorimi i saj dhe mënyra e zgjedhur duhet të vlerësohen në funksion të sasisë së rreshjeve në zona të caktuara, mundësisë për të vaditur dhe karakteristikave fizikokimike të tokës. Kjo sepse bimësia barishtore, spontane apo e kultivuar, mund të konkurojë për ujin bimët e hardhisë, gjë që kërkon një përdorim të kujdesshëm. Mbajtja e vreshtit me bar gjatë gjithë vitit sygjerohet në ato zona ku rreshjet vjetore arrijnë rreth mm, nga të cilët të paktën 300, të përqëndruara në periudhën maj-gusht. Aty ku rreshjet janë shumë më të kufizuara duhet zgjedhur bashkëshoqërimi i përkohshëm gjatë vitit i vreshtit me bimë barishtore. Teknika e plehërimit të gjelbër është përdorur shumë edhe në të kaluarën si metodë plehërimi në vreshtari. Aktualisht ajo po gjen përdorim përsëri sepse lejon ruajtjen e një niveli të mirë të lëndës organike në tokë me kosto jo shumë të lartë. Për këtë qëllim përdoren bimë barishtore, bishtajore dhe graminore, zgjedhja e të cilave varet nga karakteristikat pedoklimatike të zonës. Këshillohet përdorimi i përzierjeve të bishtajoreve me graminoret për të patur një ndikim të kombinuar të specieve të ndryshme: bishtajoret (grashina, tërfile, bizele, lupini, etj.) sigurojnë humus pak të qëndrueshëm dhe një sasi më të madhe 50 Manual për vreshtarinë organike

44 azoti në krahasim me graminoret (thekra, tërshëra, elbi, bimëla) që nga ana e tyre kontribojnë në formimin e një humusi më të qëndrueshëm. Në vreshta me zhvillim të dobët nuk këshillohet të përmbyset biomasa në periudhën kur kërkesa për azot nga hardhia është e madhe: paralulëzimit, lidhja e kokrrave dhe fazat e para të zhvillimit të kokrrave. Biomasa që fitohet nga bima e destinuar për përmbysje ndryshon në varësi të kushteve të mjedisit dhe të species së përdorur. Ajo përbëhet nga pjesa ajrore dhe ajo rrënjore, kjo e fundit është 1/10 deri në 1/30 pjesë e sistemit ajror. Plehërimi i gjelbër synon të lehtësojë dinamikën e elementëve mineralë dhe të përmirësojë karakteristikat fizike të tokës, nëse nuk kemi kushte meteorologjike të disfavorshme, dhe zgjidhen mirë periudha e mbjelljes dhe përzierjet bimore vjeshtëdimër ose vjeshtë-pranverë. Një vështirësi që krijon kultivimi i bimëve për plehërim të gjelbër është pengesa që mund të hasin mjetet mekanike gjatë lëvizjes së tyre. Objektivi kryesor i programeve të plehërimit të vreshtave është përmirësimi i karakteristikave të tokës në aspektin fizik, kimik dhe mikrobiologjik. Për këtë qëllim përdoren lloje të ndryshme materialesh organike me origjinë bimore dhe shtazore. Materialet me origjinë organike që përdoren për plehërim janë plehu i stallës, mbetjet e kulturës dhe bërsitë e verës, jashtëqitjet e kafshëve dhe algat e detit. Përdorimi i lëndës organike në plehërimin e vreshtit përdoret në të gjitha llojet e tokave ku kultivohet hardhia, në mënyrë të veçantë në zonat më të ngrohta, në terrene kodrinore ose në toka skeletike ose ranore. Sasia e përdorur varet nga klima, lloji i tokës, ekspozimi i saj në drejtim të anëve të horizontit dhe lartësia mbi nivelin e detit. Me ndryshimin e faktorëve të mësipërm ndryshon intensiteti i oksidimit të humusit. Për më tepër, sasia e përdorur e lëndës organike varet gjithashtu edhe nga agroteknika e përdorur në vresht. Humbjet vjetore të humusit në vreshta tregojnë nevojën e ruajtjes së nivelit të lëndës organike në tokë nëpërmjet Manual për vreshtarinë organike 51

45 plehërimeve që bëhen si në momentin e mbjelljes ashtu edhe gjatë ciklit jetësor të hardhisë. Përdorimi i lëndës organike shmang fenomenet e lodhjes së tokës që vijnë si pasojë e problemeve të pjellorisë së saj dhe pakësimit të makro dhe mikro elementëve në tokë. Nevoja për të ruajtur në tokë një sasi optimale të lëndës organike ngren problemin e sigurimit të materialeve me origjinë organike për të zëvendësuar plehun e stallës që gjindet me vështirësi dhe ka kosto të lartë. Humbja e lendës organike për 1 ha vresht është afro kv/vit, që mund të rikthehen me një plehërim të mjaftueshëm me lëndë organike. Në mungesë të plehut të stallës ekzistojnë burime të tjera lënde organike nga mbeturinat e hardhisë si sharmendat, bërsitë e verës, frenjat dhe gjethet. Totali i vlerave që mund të sigurohet nga këto katër komponentë mund të sigurojë afro 7-20 kv/ha humus, sasi kjo e mjaftueshme për të plotësuar nevojat vjetore të vreshtit me lëndë organike. Në qoftë se materialet e përmendura më sipër nuk sigurohen, mund të përdoret plehërimi i gjelbër ose kombinimi i mbeturinave të krasitjes me plehërimin e gjelbër, që konsiderohet e mjaftueshme për të plotësuar nevojat me humus të shumicës së vreshtave. Në ato raste kur është e mundur të mbahet vreshti pa punuar në alternativë të metodës së plehërimit të gjelbër mund të realizohen sasi humusi të përafërta me ato të praktikave të mësipërme. 52 Manual për vreshtarinë organike

46 Tabela 8. Sasia e mbetjeve kulturale MBETJET KULTURALE SASIA E PRODHUAR (kv/ha) HUMUS I PRODHUAR (kv/ha) LËNDË TË TJERA Sharmenda Makro dhe mikro elementë Bërsi Të pasura në Bor (B); fuqi acidifikuese Frenja ,5-2 Gjethe Totali ,5-18 Humbja e lëndës organike (nga oksidimi) në shtresën e punuar të tokave të ndryshme të destinuara në vreshta (degradimi vjetor 2%). Tabela 9. Përmbajtja e lëndës organike PËRMBAJTJA E LËNDËS ORGANIKE Tokë e varfër në lëndë organike (niveli 1%). Peshat e shtresës së tokës së punuar: ( t/ha) Tokë mesatarisht e pasur në lëndë organike (përmbajtja 2%): ( t/ha) SASIA E PËRGJITHSHME E LËNDËS ORGANIKE (t/ha) HUMBJE VJETORE (kg/ha/vit) Sharmendat që merren nga krasitja e hardhisë, mund të largohen nga vreshti ose të priten dhe të lihen në vend. Prerja në copa të vogla e sharmendave siguron këto efekte pozitive në vreshta: përmirëson strukturën fizike të tokës duke rritur kapacitetin ujor dhe ajrimin e saj; siguron sasi humusi; favorizon drenim sipërfaqësor që shmang rrëketë sipërfaqësore ose rrëshqitjet e tokës; Manual për vreshtarinë organike 53

47 pakëson humbjet e ujit nëpërmjet avullimit; siguron një shpëlarje më të vogël të elementëve mineralë; pakëson mbirjen e farërave dhe barërave të këqija e frenon zhvillimin e tyre falë lëndëve të ndryshme që përmban sharmenda (fenolet, tanina). Ndikimet negative të kësaj praktike janë: në vreshtat e vjetër, shkakton pakësimin e azotit në tokë si pasojë e veprimtarisë së lartë bakteriale në prani të lëndës organike; vështirëson punimin e tokës nëse sharmendat nuk janë të coptuara mirë; mund të jenë burim infeksioni nëse sharmendat janë të prekura nga parazitë të ndryshëm. Sasia e mbetjeve nga krasitja dimërore për 1 ha vresht ndryshon në varësi të formës së mbajtjes dhe fuqisë të vreshtit; mesatarisht mund të sigurohen sasitë e mëposhtme: Vreshti i mbajtur në formë të ulët 24 kv/ha Vreshti i mbajtur në formë tende 29 kv/ha Përbërja dhe rendimenti në humus i sharmendave: Sasitë e shpërndara kv/ha Lënda e thatë 50 kg/kv Lënda organike 48 kg/kv Humus 15 kg/kv N i përgjithshëm 0,4 kg/kv N që asimilohet shpejt 0 kg/kv P2O5 0,13 kg/kv K2O 0,48 kg/kv Ca 0,31 kg/kv Mg 0,05 kg/kv 54 Manual për vreshtarinë organike

48 Sasia e elementëve mineralë të siguruar nga ky plehërim është e konsiderueshme, edhe pse nuk janë menjëherë të asimilushëm nga bimët; kthimi vjetor i makroelementëve lëviz nga kg/ha, dhe sipas elementëve të veçantë mund të sigurojë 10-30% të nevojave të përgjithshme të vreshtit. Përsa i takon mikroelementëve, sigurohen në tokë sasitë e mëposhtme të dhëna në gr/ha: Fe B Mn Zn Cu 0,2-0,4 Co Sasitë e mësipërme sigurojnë 30-50% të nevojave të vreshtit në mikroelementë. Për të siguruar humusin në tokë, sharmendat duhen coptuar dhe mbuluar me dhe. Megjithatë, degradimi i tyre biologjik është i ngadaltë për pasojë të pranisë së linjinës që kufizon prekjen nga bakteret, dhe të fenoleve dhe taninave që kanë veprim antibiotik ndaj kërpudhave. Për këtë arsye këshillohet mbulimi i tyre nën tokë me përzierje plehu stalle dhe torfë për të lehtësuar degradimin e tyre. Për të siguruar rezultate të mira sharmendat duhen të priten në copa të vogla jo më të gjata se 5 cm. Kryerja e 2-3 punimeve të tokës në vit eviton probleme të tilla si zverdhja e hekurit, ngjeshjen e tokës dhe erozionin sipërfaqësor. Është mirë gjithashtu të mos kryhen punime që shkaktojnë thërmim të tepruar të tokës si psh frezimi, pasi shkakton përkeqësim të strukturës së tokës dhe coptim të rrënjëve sipërfaqësore të hardhisë. Manual për vreshtarinë organike 55

49 LUFTIMI I DËMTUESVE DHE SËMUNDJEVE KRYESORE TENJA E HARDHISË (Lobesia botrana) Veç hardhisë prek ullirin, Ribes, Rhamnus, Cornus, Lonicera, Viburnum, hiden, koçimaren, voshtrën, mërsinën dhe rozmarinën, bima spontane e preferuar është xerxelja (Daphne gnidium). Insekti i rritur Larva Veza Figura 5. Tenja e hardhisë në faza të ndryshme Krisalida Numri i breznive është 3 ose 4. Femra depoziton vezët në lulëri dhe kokrra. Larvat e breznisë së parë ushqehen me lulet, ndërsa ato të breznisë së dytë ushqehen me kokrrat duke hyrë me shpejtësi në brendësi të tyre (12-24 orëve pas daljes nga veza), shpesh në pikën e takimit të dy kokrrave. Secila larvë hyn në tul 56 Manual për vreshtarinë organike

50 duke formuar një galeri. Insektet e rritura shfaqen në fund të marsit dhe në fillim të prillit dhe janë kryesisht të seksit mashkull. Fluturimi i tyre i parë arrin kulmin nga fundi i prillit deri në mesin e muajit maj. Në përgjithësi, fluturimi i parë ka më shumë individë dhe zgjatet afro 45 ditë. Fluturat e breznisë së dytë dalin duke filluar nga dhjetëditëshi i parë i qershorit, gjatë fazës së rritjes së kokrrave. Ky fluturim ka një kohëzgjatje rreth ditë. Fluturimi i tretë fillon në fund të korrikut dhe në fillim të gushtit, ndërsa maksimumi i tij arrihet në 10 ditorin e dytë të muajit gusht. Maksimumi i fluturimit është shpesh i vështirë për tu kapur sepse kemi një përzierje me brezninë e katërt. Maksimumi i fluturimit për brezninë e katërt arrihet nga mesi i shtatorit deri në ditët e para të tetorit. Dëmet Breznia e parë, në përgjithësi nuk shkakton dëme por rrallon lulërinë pa shkaktuar rënie të prodhimit. Dëmet shkaktohen nga larvat e breznisë së dytë, të tretë dhe të katërt dhe konsistojnë në dëmtimin e kokrrave si në sipërfaqe ashtu edhe në brendësi. Kokrrat e dëmtuara mund të thahen nëse janë të papjekura ose kur klima është e thatë (breznia e dytë), ndërsa pas fazës së zbutjes së kokrrave dhe kur kemi klimë me lagështi në plagët e shkaktuara nga larvat shfaqen kërpudhat (kalbëzimi gri dhe kalbëzimet acide). Figura 6. Dëme të shkaktura nga tenja Manual për vreshtarinë organike 57

51 Luftimi Për luftimin e tenjës së hardhisë është e nevojshme të shfrytëzohen sa më mirë faktorët natyrorë dhe agronomikë që kufizojnë dëmtuesin, si dhe të njihet ecuria e popullatës së insektit nëpërmjet përdorimit të kurtheve me feromone. Duhet të vendosen 2-3 kurthe për ha duke filluar nga faza e sythit të fryrë për të ndjekur fluturimin e parë. Ndjekja e fluturimeve të më vonëshme bëhet me vendosjen e kurtheve në fillim të lidhjes së kokrrave. Gjatë kontrolleve javore numërohen meshkujt e kapur dhe pastrohet kurthi nga insektet. A B Figura 7. A. Kurthi me feromone. B. Baza e kurthit me kapsulë dhe insekte të kapur Figura 8. Pastrimi i kurthit dhe numërimi i insekteve 58 Manual për vreshtarinë organike

52 Kurthi me feromone duhet zëvendësuar pas 40 ditëve në pranverë dhe pas 25 ditëve në verë, sigurisht duhet zëvendësuar edhe baza e kurthit kur fillon të mos jetë më e efektshme. Faktorët kufizues natyrorë Klima influencon në popullatën e insektit. Temperaturat e larta gjatë inkubacionit të vezëve (mbi 32 C për disa ditë në periudhën qershor-korrik), përbëjnë shpesh një faktor kufizues për brezninë e dytë të tenjës. Edhe lagështia ushtron një farë ndikimi, femrat e tenjës arrijnë maksimimin e fluturimit dhe të vezëvendosjes në vlera lagështie 40-70%. Lageshtia në vlera më të larta pengon veprimtarinë e insektit. Mortaliteti i vezëve është i lartë gjatë sezonit veror të nxehtë dhe me thatësi, ndërsa është më i ulët në vreshtat e zonës bregdetare nën veprimin e freskisë së erës së detit. Stuhitë e fuqishme mund të shpëlajnë larvat e porsalindura. Faktorët kufizues agronomikë Forma e mbajtjes së hardhisë ndikon në prekjen nga tenja, forma e tendës rezulton me prekje më të larta, ndërsa spaliera dhe format e ulëta preken më pak. Ky ndryshim mund të lidhet me mikroklimën më të lagët që krijohet në tendë. Krasitja e gjelbër ndihmon edhe në hapjen e vegjetacionit duke i hapur veshulët për trajtime më efikase. Operacioni në fjalë nënkupton pastrimin e gjetheve dhe lirimin e veshulëve. Megjithë numrin e madh të kultivarëve të hardhisë, nuk njihen forma të qëndrueshme ndaj tenjës. Megjithatë, disa veçori morfologjike mund të influencojnë prekjen nga tenja dhe luftimin Manual për vreshtarinë organike 59

53 e saj. Disavantazhe vihen re në kultivarë me veshul të ngjeshur ose me degëzime shumë të gjata (preparatet arrijnë me vështirësi në brendësi të veshulit) ose veshulë të shkurtër (që mbulohen lehtë nga gjethet). Kultivarët me pjekje të hershme i shmangen dëmeve nga breznia e tretë e tenjës. Tenja e hardhisë ka disa armiq natyrorë, disa janë predatorë të përgjithshëm si merimanga, rafidide, sirfide dhe dermapterë, por ndër armiqtë natyror krizopat janë më të rëndësishëm. Veprimi kufizues i parazitoidëve është më i lartë në fund të verës, duke mos qenë në gjëndje të kufizojnë dëmet e prodhimit. Luftimi me mjete artificiale Megjithëse në natyrë egzistojnë shumë armiq natyrorë të tenjës, asnjëri nga ato nuk është në gjendje ta kontrollojë në mënyrë efikase, për pasojë këto antagonistë nuk janë rritur artificialisht dhe/ose përdorur për luftimin biologjik të insektit. Sukses është arritur vetëm me bakterin Bacillus thuringiensis, që aktualisht prodhohet dhe tregtohet si preparat teknik luftimi. Luftimi me preparatet teknike synon të pakësojë popullatën e dëmtuesit kur kjo ka arritur nivelet e dëmit, duke mundësuar efektivitetin e trajtimit. Përdorimi i Bacillus thuringiensis në vreshtari jep rezultate të mira nëse fermeri ndjek së pari fluturimin e tenjës nëpërmjet kurtheve me feromone, dhe më pas, vrojtimin në veshul për të përcaktuar arritjen e kufirit të trajtimit. Kur vrojtimi tregon se është arritur kufiri i trajtimit, duhet ndërhyrë pa humbur kohë sepse larvat depërtojnë me shpejtësi në brendësi të kokrrave ku i shmangen veprimit të preparatit. Në shumicën e rasteve, momenti më i përshtatshëm për trajtim kundra tenjës përputhet me ditën e pestë pas fillimit të fluturimit, pas kapjes së flutrave të para. Trajtimi i dytë duhet përsëritur pas 7-10 ditëve. Rëndësi të madhe ka shpërndarja e mirë e preparatit Bacillus thuringiensis. Për të përmirësuar efektivitetin e tij është mirë të 60 Manual për vreshtarinë organike

54 pastrohen veshulët nga gjethet, të trajtohen të gjitha rreshtat duke shpërndarë l/ha solucion të nebulizuar mirë, të trajtohet në muzg dhe sidoqoftë në ato orë të ditës kur është më fresk. Për të rritur grykësinë e larvave dhe konsumin e preparatit, këshillohet të shtohet 1 kg sheqer për 100 l ujë. Gjithashtu duhet kontrolluar ph i ujit, për të evituar ujra me ph bazik, dhe të evitohet përzierja e Bacillus-it me pastën bordoloze. VRUGU (Plasmopara viticola) Simptomat dhe dëmet Kërpudha prek vetëm pjesët e gjelbërta të bimës sepse hyn nga gojzat. Shenja e parë e infeksionit në gjethe është një ndryshim i lehtë i ngjyrës së tyre, ato bëhen më trasparente në disa pjesë të tyre, që në gjuhën teknike quhen njolla e vajit. Njollat shpesh janë të shumta në të njëjtën gjethe dhe bashkohen midis tyre. Nëse kushtet e mjedisit janë të favorshme, në faqen e poshtme të gjethes shfaqet fillimisht një myk i bardhë që me kalimin e kohës bëhet më i dendur. Pjesa e gjethes me njolla thahet shpejt kur kushtet klimatike janë të thata. Në fund të sezonit infeksioni nga kjo kërpudhë shkakton njolla të vogla të shumta në numër të njohura me emrin njolla në formë mozaiku. Kur infeksioni në gjethe është i lartë, ky shkakton rënjen e parakohshme të gjetheve. Lastarët preken nga kërpudha më shumë në afërsi të nyjeve. Lastarët e infektuar marrin ngjyrë kafe ku mund të vërehen deformime dhe çarje. Simptoma tipike e infeksionit në lulëri ose në veshul është deformimi i frenjës në formë S. Veshulët e rinj të infektuar marrin ngjyrë kafe dhe qëndrojnë për pak kohë në degë, më pas mund të bien në tokë. Në kokrrat e vogla dhe në periudha të thata infeksioni i vrugut zhvillohet ngadalë dhe simptoma të tilla si kalbëzimi kafe mund të vërehen pas shumë kohe. Pjesa e kokrrës që preket tregon një shtypje dhe indet e saj kanë konsistencë dhe ngjyrë lëkure për Manual për vreshtarinë organike 61

55 shkak të dehidratimit të pjesshëm. Në hardhitë në prodhim dëmi më i madh është ai i shkaktuar nga prekjet në fazën e lulërisë dhe asaj të lidhjes së kokrrave pasi kompromentohet prodhimi. Figura 9. Simptoma të ndryshme të shkaktuara nga vrugu Prekjet e vonshme në gjethe janë të shpeshta por nuk ndikojnë në prodhimin e bimës. Kur infeksione të tilla janë të rënda dhe ndodhin para pjekjes së rrushit, rënia e parakohshme e gjetheve mund të kufizojë grumbullimin e sheqerit në kokrra. Në se kemi të bëjmë me vreshta në rritje dhe infeksionet nga vrugu janë të rënda dhe prekin lastarët, në këto raste mund të riformojmë bimën e hardhisë duke përdorur sharmendën që ndodhet më poshtë asaj të prekur. Dëmet nga prekjet e vonshme të vrugut në gjethe janë të parandësishme; faktikisht nuk bëhet fjalë për ndonjë dëm konkret në qoftë se lastarët e nevojshëm për krasitje janë të linjifikuar. 62 Manual për vreshtarinë organike

56 Luftimi Luftimi i vrugut në vreshtarinë organike mund të bëhet vetëm me preparate preventive siç janë derivatet e bakrit (sulfat bakri, oksikloruret, lëngu bordolez). Rregullorja CE n. 473/2002 e Komisionit Evropian ka fiksuar si kufi maksimal të përdorimit të metalit të bakrit 8 kg/ha në vit, deri në 31 dhjetor 2005, duke filluar nga 1 janar 2006 ky kufi ulet në 6 kg/ha, duke mos përjashtuar masa më të rrepta për fungicidet nga shtete të veçanta antare të B.E.. Në periudha me rreshje të shpeshta dhe/ose lagështi relative të lartë përdorimi i tyre bëhet në varësi të qëndrueshmërisë së veprimit të preparateve e cila nuk shkon më shumë se një javë. Me qëllim që të ulet numri i trajtimeve sa më pranë nevojës reale për to dhe të evitohet hedhja e bakrit të panevojshëm (bile i dëmshëm për organizmat e gjallë në tokë), sot ekzistojnë sisteme të ndryshme që parashikojnë ecurinë e infeksioneve nga vrugu lidhur me kushtet klimatike. Besueshmëria e këtyre sistemeve është relativisht modeste. Rregulla e tre dhjetave parashikon shfaqjen e infeksioneve të para kur kemi praninë e njëkohëshme të tre faktorëve: temperatura minimale e stabilizuar mbi 10 C, të paktën 10 mm shi i rënë gjatë orëve dhe gjatësia e lastarëve më e madhe se 10 cm. Këshillohet sidoqoftë që para se të bëhet trajtimi të verifikohet shfaqja e njollës së parë të vajit në vreshtin në vrojtim ose ato përreth. Trajtimi i parë kundër vrugut duhet bërë brenda 1-2 ditëve para përfundimit të periudhës së inkubacionit të kërpudhës. Kur infeksioni i parë nuk shfaqet, duhet bërë një trajtim preventiv në periudhën e para lulëzimit i ndjekur nga një tjetër në fazën pas lulëzimit. Trajtimet e mëvonshme duhet të kryhen nëse kushtet klimatike janë të favorshme për kërpudhën. Manual për vreshtarinë organike 63

57 HIRI (f.a. Uncinula necator f.c. Oidium tuckeri) Simptomat dhe dëmet Simptomat e sëmundjes janë të dukshme mbi të gjitha organet e gjelbërta të hardhisë: gjethe, lastarë dhe veshulë. Simptomat e para në gjethe konsistojnë në një push me ngjyrë të bardhe në gri. Në fazën fillestare kjo simptomë është pak e dukshme me sy të lirë; derisa gjethja nuk deformohet duke dhënë një fryrje në pjesën e sipërme. Në raste të tjera infeksioni mbetet i kufizuar në vatra 1-2 cm, të rrumbullakta, të bashkuara ose të shpërndara mbi gjethe. Këto pjesë të gjethes ruajnë për një farë kohe pamjen e një indi të tejdukshëm që i ngjason pak njollave të vajit të vrugut. Në pjesën e poshtëme të gjethes, njollat klorotike korrespondojnë me zona në ngjyrë të errët. Në disa raste vërehen nxirje të nervaturave në pjesën e sipërme të gjethes duke i dhënë një ngjyrë jeshile në kafe. Më shpesh gjejmë simptoma ndryshku të përhapura ose me pulla, në formën e një rrjete të hollë në ngjyrë kafe-kuqe. Në lastarë, kërpudha paraqitet me një micel të hollë që fillon të trashet derisa merr pamjen e një pluhuri të bardhë-gri. Më vonë shfaqet në formë pikash ose rrjete në ngjyrë kafe në të kuqe e cila mbetet e dukshme mbi lastarë edhe në dimër. Të njëjtat simptomat shihen edhe në çdo pjesë të veshulit: frenjë, lulëri, kokrra. Simptomat në trajtën e ndryshkut shpesh zhvillohen në plagë të suberifikuara dhe çarje të dukshme të kokrrave në rritje. Pas ngjyrosjes së kokrrave, simptoma të tjera vërehen vetëm në frenjë. 64 Manual për vreshtarinë organike

58 Figura 10. Simptoma të ndryshme të shkaktuara nga hiri Infeksione të rënda në gjethe mund të shkaktojnë rënien e parakohëshme të tyre, fenomen ky me pasojë në grumbullimin e sheqerit dhe linjifikimin e lastarëve. Lastarët e dëmtuar nga hiri rriten me vështirësi dhe prodhimi i tyre është i kufizuar. Pasojat më të rënda nga sëmundja e hirit shfaqen në veshul. Këtu mund të kemi rrëzim të luleve dhe frutave të porsalidhura. Në veshula të papjekur mund të vërehen dëmtime të frenjës që mund të shkaktojnë tharjen e degëzimeve të veçanta ose të gjithë veshulit. Kokrrat e prekura çahen gjatë zhvillimit të tyre për arsye të rritjes me shpejtësi të ndryshme të indeve fqinjë. Këto plagë lehtësojnë futjen e kërpudhave si kalbëzimi gri ose agjentë të tjerë kalbëzimi. Infeksionet e hershme të hirit (para lulëzimit) janë shumë të rralla, bëjnë përjashtim disa kultivarë për verë (p.sh. Malvasia e bardhë) Manual për vreshtarinë organike 65

59 shumë të ndjeshëm ndaj tij veçanërisht në vite që pasojnë epidemi të rënda të hirit. Si përfundim, luftimi i hirit në përgjithësi bëhet në periudhën ndërmjet lulëzimit dhe ngjyrosjes së kokrrave. Luftimi Nga preparatet e pranuara në vreshtarinë organike, squfuri është më i miri për luftimin e hirit. Përdorimi i squfurit pluhur (25-30 kg/ha) lehtëson një depërtim të mirë të preparatit në vegjetacion dhe në brendësi të veshulit në krahasim me preparatet e lëngëshme. Për këtë të fundit, është e rëndësishme të kemi një shpërndarje të mirë duke bërë trajtime në çdo rresht dhe të përdoren l/ha në tenda dhe l/ha në vreshta spalier. Lloji i preparatit të squfurit që duhet përdorur përcaktohet nga temperatura e mjedisit, duke preferuar preparatet me pjesëza më të mëdha kur temperatura është e lartë. Squfuri mund të rezultojë fitotoksik në temperatura pranë ose mbi 35 C; për të evituar problemet në periudhën e verës trajtimet kryhen në mëngjez herët ose pasdite vonë. Disavantazhi kryesor i squfurit është efekti i tij i shkurtër i cili nuk shkon më tepër se një ditë. Hiri i hardhisë mund të luftohet duke përdorur edhe mikroparazitin Ampelomyces quisqualis, i cili ka aftësi modeste për parandalimin e infeksioneve të reja, ndërsa vepron më mirë në kufizimin e zhvillimit të hirit në organet e infektuara. Trajtimet preventive bëhen kur zbulohet herët një vatër infeksioni. Preferohet të ndërhyhet duke filluar nga faza e çeljes së sytheve. Në të kundërt këshillohet të pritet faza e para lulëzimit për të kryer trajtimin e parë. Të kryhen 2 trajtime, para dhe pas lulëzimit. Nga faza e lidhjes së kokrrave deri në ngjyrosjen e tyre të trajtohet edhe në mungesë të shenjave të sëmundjes me intervale 6-10 ditë, kryesisht në fazën e rritjes aktive të kokrrave. Pas fazës së 66 Manual për vreshtarinë organike

60 ngjyrosjes së kokrrave të trajtohet vetëm në rast se kërpudha është e pranishme. Sëmundje të tjera që mund të prekin hardhinë janë kalbëzimi gri, eskorioza, eshka, të gjitha këto së bashku me insekte të tjerë si breshkëzat, hundë gjati etj. mund të rrezikojnë prodhimin e rrushit vetëm në rastet kur bëhen gabime në manaxhimin e vreshtit. Një drejtim agronomik i kujdesshëm, bënë që këto sëmundje dhe dëmtues të mos përbëjnë një rrezik të madh për prodhimin. Manual për vreshtarinë organike 67

61 * PRODUKTET E LEJUARA NË BUJQËSINË ORGANIKE A. PLEHRAT DHE PASURUESIT E TOKES QË LEJOHEN TË PËRDOREN NË BUJQËSINE ORGANIKE Kushtet e përgjithshme për të gjitha produktet: - përdoren vetëm në përputhje me vendimet e Shtojcës A, - përdoret vetëm në përputhje me vendimet e legjislacionit për daljen në treg dhe përdorimin e produkteve në fjalë, të zbatueshme në bujqësinë e përgjithshme të shtetit ku produkti është përdorur. Emri Produkte të përbëra ose produkte që përmbajnë vetëm materiale të listuara më poshtë Plehu i fermës Pleh i fermës i tharë dhe plehu i shpendëve i dehidratuar Jashtëqitjet e përbëra të kafshëve, duke përfshirë plehun e shpendëve dhe plehun e përbërë të fermës Jashtëqitjet e lëngshme të kafshëve Përshkrimi, kërkesat për përbërjen, kushtet e përdorimit Produkt që përmban një përzierje të jashtëqitjeve të kafshëve dhe lëndëve bimore (shtrati i kafshëve). Nevoja e njohjes nga organizmi çertifikues Të dhëna për speciet e kafshëve. I ardhur nga një ekonomi e gjerë Nevoja e njohjes nga organizmi çertifikues. Të dhëna për speciet e kafshëve. I ardhur nga një ekonomi e gjerë Nevoja e njohjes nga organizmi çertifikues. Të dhëna për speciet e kafshëve. Të ndaluara nqs vijnë nga rritje industriale. Përdoret pas fermentimit të kontrolluar dhe/ose hollimit të përshtatshëm. Nevoja e njohjes nga autoriteti ose organizmi çertifikues. Të dhëna për speciet e kafshëve. Të ndaluara nqs kanë origjinë nga rritje industriale. * Marrë nga Ligji Nr datë Për prodhimin, përpunimin, çertifikimin dhe tregtimin e produkteve Bio. Manual për vreshtarinë organike 69

62 Turbë (Torfë) Argjilat (p.sh. perlit, vermikulit etj.) Mbetjet e kërpudhave Jashtëqitjet e krimbave (parazitëve) dhe insekteve Guano Emri Mbeturina shtëpiake të përbëra ose të fermentuara Materiale bimore të përziera ose fermentuara Produkte ose nënprodukte me origjine shtazore, si më poshtë: - miell gjaku - miell thundrash - miell brirësh - miell kockash - miell peshku - miell mishi - miell puplash, flokësh - leshi - gëzofi - flokë - produkte bulmeti Përshkrimi, kërkesat për përbërjen, kushtet e përdorimit Produkte të fituara nga mbeturinat shtëpiake të ndara sipas origjinës, të cilat i janë nënshtruar përzierjes ose fermentimit anaerobik për prodhimin e biogazit. Vetëm mbeturina bimore dhe shtazore. Vetëm kur prodhohen nga një sistem grumbullimi të mbyllur dhe të monitoruar, pranuar nga shteti anëtar. Maksimumi i përqendrimeve në mg/kg në lëndë të thatë: kadmium: 0.7; bakër: 70; nikel: 25; plumb: 45; zink: 200; mërkur: 0.4; krom (i përgjithshëm): 70; krom (VI): 0 (*). Nevoja e njohjes nga organizmi çertifikues. Përdorim i kufizuar në hortikulture (florikulturë, frutikulturë, fidanishte). Përbërja fillestare e substratit duhet të jetë e kufizuar në produktet e listës aktuale. Nevoja e njohjes nga organizmi çertifikues. Produkte të fituara nga përzjerja e materialeve bimore, të cilat i janë nënshtruar përzjerjes ose fermentimit anaerobik për prodhimin e biogazit. Nevoja e njohjes nga organizmi çertifikues. Nevoja e njohjes nga organizmi çertifikues. Maksimumi i përqendrimit në mg/kg të lëndës së thatë të kromit (VI): 0 (*) Maksimumi i përqendrimit në mg/kg të lëndës së thatë të kromit (VI): 0 (*) 70 Manual për vreshtarinë organike

63 Emri Produkte dhe nënprodukte me origjinë bimore për plehra (p.sh. miell farash vajore, lëvozhga kakaos, mbështjellja e mjaltit etj.) Leshterikët dhe produktet me bazë leshteriku Përshkrimi, kërkesat për përbërjen, kushtet e përdorimit Të fituara direkt nga: (i) përpunime fizike që përfshijnë dehidratimin, ngrirjen dhe coptimin; (ii) ekstraktim me tretësirë ujore ose acide dhe/ose tretësirë bazike; (iii) fermentimi Pluhur sharre dhe tallash druri Lëvore druri e përbërë Hi druri Shkëmbinj të butë me bazë fosfate Fosfat alumin-kalcium Skorjet bazike Kripe kaliumi e papërpunuar (psh kainit, silvinit etj.) Sulfat kaliumi, mundësisht të përmbajë kripë magnezi Karbonat kalciumi me origjinë natyrale (psh shkumës, gurë gëlqeror, shkumës fosfatik etj) Karbonat magnezi dhe kalciumi me origjinë natyrale (psh shkumës magnezik, gurë gëlqeror magnezi etj) Sulfat magnezi (psh kieserite) Nevoja e njohjes nga organizmi çertifikues. Dru i patrajtuar kimikisht pas prerjes Dru i patrajtuar kimikisht pas prerjes Nga dru i patrajtuar kimikisht pas prerjes Përmbajtje e kadmiumit më e vogël ose e barabartë me 90 mg/kg P 2 O 5. Përmbajtje e kadmiumit më e vogël ose e barabartë me 90 mg/kg P 2 O 5. Përdorimi i kufizuar i tokave bazike (ph > 7.5) Nevoja e njohjes nga organizmi çertifikues. Nevoja e njohjes nga organizmi çertifikues. Produkt i fituar nga kripa e kadmiumit e papërpunuar me proces ekstraktimi fizik, dhe gjithashtu të përmbajë mundësisht kripra magnezi; Nevoja e njohjes nga organizmi çertifikues. Vetëm me origjinë natyrale. Nevoja e njohjes nga organizmi çertifikues. Manual për vreshtarinë organike 71

64 Sulfat kalciumi (gips) Gëlqere industriale nga prodhimi i sheqerit Squfuri elementar Elementët gjurmë Klorur kaliumi Miell guri Emri Tretësirë klorur kalciumi Përshkrimi, kërkesat për përbërjen, kushtet e përdorimit Trajtues i gjetheve të pemës së mollës, pas identifikimit të mangësisë së kalciumit. Nevoja e njohjes nga organizmi çertifikues. Vetëm me origjinë natyrale. Nevoja e njohjes nga organizmi çertifikues. Nevoja e njohjes nga organizmi çertifikues. Nevoja e njohjes nga organizmi çertifikues. Vetëm kripë guri. Nevoja e njohjes nga organizmi çertifikues. 72 Manual për vreshtarinë organike

65 B. PESTICIDET 1.Produktet për mbrojtjen e bimëve Kushtet e përgjithshme të zbatueshme për të gjitha produktet e përbëra ose që përmbajnë substancat aktive të mëposhtme: - përdoren në përputhje me vendimet e Shtojces I, - vetëm në përputhje me vendimet specifike të legjislacionit të produkteve të mbrojtjes së bimëve i zbatueshëm në shtetin anëtar ku produkti është përdorur. I.Substancat me origjinë bimore ose shtazore Azadiraktina e ekstraktuar nga Azadirachta indica (*) Dyll blete Agjent krasitës Xhelatinë Proteina të hidrolizuara Lecitina Emri Ekstrakte nga Nicotiana tabacum (tretësirë ujore) Vajra bimore (psh vaj mente, vaj pishe, vaj qimioni) Piretrinë e ekstraktuar nga Chrysanthemum cinerariaefolium Kuasia e ekstraktuar nga Quassia amara Rotenone ekstraktuar nga Derris spp., Lonchocarpus spp. dhe Terphrosia spp. Insekticide Nevoja e njohjes nga organizmi çertifikues. Insecticide Atraktues Vetëm në aplikime të autorizuara e kombinuar me produkte të tjera të përshtatshme të Shtojcës II, Pjesa B. Fungicid Përshkrimi, kërkesat për përbërjen, kushtet e përdorimit Insekticid Vetëm kundër morrave në pemët e frutave subtropikale (psh portokall, limon) dhe frutave tropikale (psh banane) Përdoret vetëm në fillim për bimët tropikale. Nevoja e njohjes nga organizmi çertifikues. Insekticid, akaricide, fungicide dhe ngadalësues i mbirjes. Insekticid Nevoja e njohjes nga organizmi çertifikues. Insekticid, neveritës (jo atraktues) Insekticid Nevoja e njohjes nga organizmi çertifikues. (*) në disa shtete anëtare të BE, preparatet e shënuar me (*) nuk konsiderohen preparate fitosanitare dhe nuk janë objekt i legjislacionit të preparateve fitosanitare Manual për vreshtarinë organike 73

66 II. Mikro-organizmat e përdorura për kontrollin biologjik të dëmtuesve Emri Mikro-organizmat (bakterie, viruse dhe kërpudha) psh Bacillus thuringiensis, Granulose virus etj. Përshkrimi, kërkesat për përbërjen, kushtet e përdorimit III. Substancat e përdorura në kurthe dhe/ose shpërndarje Emri (*) Fosfat diamoni Atraktues Vetëm në kurthe Metaldehid Moluskicid Vetëm në kurthe që përmbajnë neveritës për speciet e kafshëve të mëdha. Feromonet Atraktues; me sjellje shkatëruese seksuale Vetëm në kurthet dhe shpërndarësit. Piretroidet (vetëm deltametrin Insekticid ose lambdaksihalotrin) Vetëm në kurthe me atraktues specifik Vetëm kundër Batrocera oleae dhe Ceratitis capitata Nevoja e njohjes nga organizmi çertifikues IV. Substanca të tjera të përdorimit tradicional në bujqësinë organike Emri Bakër në formën e hidroksidit të bakrit, oksiklorurit të bakrit, sulfat bakri (tribazik), oksid bakri Përshkrimi, kërkesat për përbërjen, kushtet e përdorimit Përshkrimi, kërkesat për përbërjen, kushtet e përdorimit Fungicide Vetëm gjatë periudhës deri më 31 Mars 2002; Nevoja e njohjes nga organizmi çertifikues (*) Etilen Për ruajtjen e ngjyrës së bananes Kripë kaliumi i acideve Insekticid yndyrore (sapun i butë) (*) Kalinite Parandalues i pjekjes së bananes Polisulfit kalciumi Fungicid, insekticid, akaricid; Nevoja e njohjes nga organizmi çertifikues Vaj parafine Insekticid, akaricid 74 Manual për vreshtarinë organike

67 Emri Përshkrimi, kërkesat për përbërjen, kushtet e përdorimit Vajra minerale Insekticide, fungicide Vetëm në pemët frutore, vreshta, ullinj dhe bimë tropikale (psh banane); Nevoja e njohjes nga organizmi çertifikues. Permanganat kaliumi Fungicide, baktericide; Vetëm në pemët frutore, ullinj dhe vreshta. (*) Rërë kuarcore Neveritës Squfur Fungicid, akaricid, neveritës (*) në disa shtete anëtare të BE, preparatet e shënuar me (*) nuk konsiderohen preparate fitosanitare dhe nuk janë objekt i legjislacionit të preparateve fitosanitare Manual për vreshtarinë organike 75